Innflutningur skrifstofuvéla og tölva nam um 44 ma.kr. á ári 2022 og 2023, 93 ma.kr. árið 2024 og 171 ma.kr. í fyrra, eða um 3,5% af landsframleiðslu. Tölurnar ná yfir allar tölvur, en vöxturinn er að stærstum hluta rakinn til búnaðar fyrir gagnaver. Í litlu hagkerfi getur eitt verkefni hreyft verulega við slíkum tölum: atNorth greindi frá því í fyrra að fjárfesting viðskiptavina fyrirtækisins í búnaði á Akureyri færi langleiðina í 100 ma.kr., sem samsvarar um 2% af landsframleiðslu síðasta árs. Í seinni kúfnum nam innflutningur tölva 67 ma.kr. á öðrum fjórðungi þessa árs, meira en á nokkrum öðrum fjórðungi frá 2015.

Fyrst kemur búnaðurinn…

Fjárfestingartölurnar eru fyrstar til að litast. Í ágústhefti Peningamála spáir Seðlabankinn ríflega 6% vexti í fjárfestingu fyrirtækja utan stóriðju, skipa og flugvéla í ár. Án tölvubúnaðar fyrir gagnaver væri vöxturinn hins vegar aðeins ríflega 1%. Tölvubúnaður gagnaveranna stendur því undir nær öllum vextinum.

Myndin, sem byggir á nýjustu tölum Seðlabankans, sýnir hve mikið þetta getur skekkt tölurnar. Frá lokum árs 2024 fram á mitt síðasta ár mældist 16–21% vöxtur í almennri fjárfestingu atvinnuvega, en án tölvubúnaðar gagnavera hefði hún dregist saman um 7–18%. Í lok síðasta árs var þessu öfugt farið: þá mældist samdráttur í almennri atvinnuvegafjárfestingu, þótt undirliggjandi fjárfesting hefði aukist.

Búnaðurinn telst bæði til fjárfestingar og innflutnings. Í landsframleiðslunni vega þessir liðir hvor á móti öðrum, eins og við fjölluðum um hér, svo búnaðurinn hefur mun minni áhrif á hagvöxt en fjárfestingartölurnar einar og sér gefa til kynna. Viðskiptajöfnuðurinn mælir hins vegar aðeins viðskipti við útlönd. Þar kemur innflutningurinn fram sem útgjöld, en fjárfestingin hér á landi kemur ekki á móti. Því eykst viðskiptahallinn sem nemur innflutningnum.

Viðskiptahalli nam 9,3% af landsframleiðslu á öðrum fjórðungi og hefur ekki verið meiri síðan haustið 2008, ef horft er fram hjá reiknuðum vaxtagjöldum föllnu bankanna. Gagnaverabúnaðurinn lætur hann þó líta verr út en undirliggjandi staða gefur tilefni til: Seðlabankinn metur að án gagnaveranna yrði viðskiptajöfnuður nálægt jafnvægi á yfirstandandi ári í heild, í stað rúmlega 3% halla sem bæði Seðlabankinn og við spáum. Hallinn veikir heldur ekki krónuna, því erlendir eigendur og viðskiptavinir gagnaveranna greiða fyrir búnaðinn og enginn gjaldeyrir fer úr landi vegna hans, eins og við höfum rakið áður. Hann birtist þess í stað sem skuld við erlent móðurfélag, sem eykur erlendar skuldir þjóðarbúsins um sömu fjárhæð.

…Svo koma tekjurnar

Seinna skrefið sést í útflutningi annarrar tölvuþjónustu, sem Seðlabankinn tengir við starfsemi gagnavera. Hann var 8–9 ma.kr. á fjórðungi á fyrri helmingi síðasta árs en hefur verið um 21 ma.kr. að jafnaði á hverjum fjórðungi frá lokafjórðungi ársins. Á fyrri helmingi þessa árs jókst hann um tæpa 25 ma.kr. frá sama tíma í fyrra, á meðan útflutningstekjur í heild jukust um 20 ma.kr. Gagnaverin stóðu því undir öllum útflutningsvextinum og gott betur þar sem annar útflutningur dróst lítillega saman.

Hlutur hugverkaiðnaðar í útflutningi hefur vaxið hratt, úr 11% árið 2018, og samkvæmt þjóðhagsspá okkar verður hann rúmlega fimmtungur útflutnings árið 2028. Vöxturinn hefur verið sérstaklega ör í fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónustu, sem jókst um 65% milli ára á síðustu tólf mánuðum. Þar vegur uppbygging gagnavera þungt, eins og við fjölluðum um nýlega.

Tekjurnar styðja við hagvöxt, en áhrif þeirra á hagvöxt fjara út þegar útflutningur hættir að aukast, jafnvel þótt starfsemin haldi velli. Ársvöxtur annarrar tölvuþjónustu var 159% á öðrum fjórðungi, en standi tekjurnar í stað fer hann í um 32% á þriðja fjórðungi og verður neikvæður á þeim fjórða. Hægari útflutningsvöxtur í næstu tölum þarf því ekki að þýða að gagnaverin séu að gefa eftir.

Hver á gagnaverin og hvert fara tekjurnar?

Framangreindar sveiflur eru að mestu tímabundnar. Varanlegi ávinningurinn felst í tekjunum sem verða eftir hér á landi, og þar skiptir eignarhaldið máli. Útflutningstekjur gagnavera námu um 80 ma.kr. síðustu fjóra fjórðunga og teljast að fullu til landsframleiðslu þar sem þjónustan er framleidd hér á landi, en aðeins hluti þeirra verður hins vegar að tekjum landsmanna. Gagnaverin eru að mestu í erlendri eigu og stór hluti búnaðarins er í eigu erlendra gervigreindarfyrirtækja. Á Akureyri fjárfestir atNorth sjálft fyrir 12–13 ma.kr., en viðskiptavinirnir fyrir nærri 100 ma.kr. í búnaði.

Hagnaður sem tilheyrir erlendum eigendum telst til tekna þeirra en ekki landsmanna, og dregst því frá í þjóðartekjum en ekki í landsframleiðslu. Í viðskiptajöfnuði telst hann jafnframt til útgjalda, hvort sem hann er greiddur úr landi eða endurfjárfestur hér.

Að þessu leyti eru gagnaverin í sömu stöðu og álverin, sem eru alfarið í erlendri eigu. Munurinn er að álverin flytja jafnt og þétt inn hráefni til framleiðslunnar en gagnaverin flytja fyrst og fremst inn búnað til fjárfestingar, gjarnan í stórum bylgjum. Erlend aðföng eru því hverfandi hluti af rekstri gagnavera þegar ekki er verið að auka umsvif þeirra.

Uppbygging gagnaveranna er af svipaðri stærðargráðu og álversuppbyggingin fyrir tveimur áratugum. Fjárfesting í gagnaverum og annarri upplýsingatækni nam um 16% af allri fjárfestingu í fyrra, en fjárfesting í álframleiðslu um 15% þegar hún stóð hæst árið 2006. Uppsveiflan er þó annars eðlis. Álverunum fylgdu miklar framkvæmdir innanlands, meðal annars við Kárahnjúkavirkjun. Fjárfesting gagnaveranna er hins vegar að mestu innfluttur búnaður, sem skapar lítil umsvif hér á landi. Fjárfesting í orku og veitum er enn innan við helmingur þess sem hún var árið 2006.

Hvað verður eftir á Íslandi?

Það sem gagnaverin skilja eftir hér á landi er einkum það sem þau greiða innlendum aðilum: raforkukaup, laun, greiðslur fyrir innlenda þjónustu og opinber gjöld. Raforkan vegur þar líklega þyngst. Þegar viðbótin við þjónustugetu gagnaveranna er komin í fullan rekstur metum við að þessir þættir geti skilað þjóðarbúinu tugum milljarða króna á ári.

Þar liggur varanlegi ávinningurinn af gagnaverunum. Hann er hluti af útflutningstekjunum, sem námu um 80 ma.kr. síðustu fjóra fjórðunga, og mun minni en tölvuinnflutningurinn, sem nam um 170 ma.kr. í fyrra. Stóru tölurnar sem hafa litað hagtölurnar ýkja því ávinning Íslands, en í hagkerfi af þessari stærð skipta tugir milljarða á ári engu að síður miklu máli.

Hve mikið verður eftir ræðst ekki síst af orkunni. Samkvæmt Samtökum iðnaðarins notuðu gagnaverin að jafnaði um 70 MW á fyrri helmingi ársins, eða 3,7% af raforkunotkun landsins. Það er lítið í samanburði við málmframleiðsluna, sem notaði um tuttugu sinnum meira. Nýtt gagnaver sem Verne áformar í Reykjanesbæ verður hins vegar eitt og sér 120 MW, gangi áætlanir fyrirtækisins eftir. Orkan er hins vegar takmörkuð, og hún er jafnframt það sem helst takmarkar frekari vöxt gagnaveranna.

Hvað tekur við?

Við gerum ráð fyrir að á næsta ári hægi á uppbyggingu gagnaveranna. Samkvæmt þjóðhagsspá okkar dregst atvinnuvegafjárfesting saman um 3,2%, ekki síst af þeim sökum. Á móti dregur úr innflutningi búnaðar, svo samdráttur í fjárfestingu þarf ekki að vera merki um veikara hagkerfi. Viðskiptahallinn minnkar jafnframt úr 3,3% af landsframleiðslu í ár í um 1% árin 2027 og 2028.

Hve lengi gagnaverin lita tölurnar ræðst einkum af þrennu.

• Í fyrsta lagi af framboði raforku, en forstjóri atNorth sagði í vor að félagið gæti eflaust fengið fleiri viðskiptavini ef meiri orka væri á lausu.
• Í öðru lagi af eftirspurn tengdri gervigreind, enda er stór hluti búnaðarins í eigu gervigreindarfyrirtækja. Sú eftirspurn er ekki gefin: Seðlabankinn hefur bent á að óvíst sé hvort mikil fjárfesting og væntingar tengdar framþróun gervigreindar standi undir sér.
• Í þriðja lagi af endurnýjun búnaðar, því tölvubúnaður úreldist hratt, svo tölvuinnflutningur gæti aftur tekið kipp þótt ekki verði byggt meira.

Fyrirsögnum um metfjárfestingu, sögulegan viðskiptahalla eða snöggar sveiflur í útflutningi er því rétt að taka með fyrirvara. Undir sveiflunum blasir við sú mynd sem við drógum upp í þjóðhagsspá okkar: fremur hægur vöxtur en þó stigvaxandi, eða 1,2% í ár, 1,8% árið 2027 og 2,3% árið 2028.