Gagnaverin lita þjóðhagsreikningana

Uppbygging í gagnaverageiranum litar þjóðhagsreikningana sterkum litum um þessar mundir. Fjármunamyndun jókst til að munda um 5,7% á fjórðungnum og atvinnuvegafjárfesting um 10,1%. Þar vegur þyngst metfjárfesting í gagnaverstengdum iðnaði, sem samkvæmt frétt Hagstofunnar sló út fyrra met sem sett var á sama tíma í fyrra.

Þessi þróun hefur áhrif á fleiri liði þjóðhagsreikninganna en fjárfestinguna eina. Uppbygging gagnavera kallar á stórfelldan innflutning á vélbúnaði, gagnageymslum, orkukerfum og öðrum sérhæfðum búnaði. Hagstofan bendir sérstaklega á að aukning innfluttrar vöru um 1,4% að raunvirði á fjórðungnum megi helst rekja til starfsemi tengdrar gagnaverum. Með öðrum orðum birtast sömu framkvæmdir bæði sem aukin fjárfesting og aukinn innflutningur en hrein áhrif á hagvaxtartaktinn eru mun hóflegri. Gagnaverauppbygging hefur því tilhneigingu til að ýkja sveiflur í þjóðhagsreikningunum milli ársfjórðunga: fyrst kemur fram mikil fjárfesting og innflutningur en síðar aukinn þjónustuútflutningur þegar starfsemin er komin á fullan skrið. Aukin starfsemi gagnaveranna hefur raunar þegar birst í vaxandi útflutningstekjum þjóðarbúsins eins og við fjölluðum nýlega um og mun sú þróun áfram lita komandi fjórðunga.

Þegar horft er í gegnum áhrif gagnaveranna verður myndin af innlendri hagþróun talsvert hófstilltari, ekki síst hvað fjármunamyndun varðar. Íbúðafjárfesting dróst saman um 3,7% og fjármunamyndun hins opinbera minnkaði um 5,0% á öðrum ársfjórðungi. Fjárfestingaruppsveiflan í ársfjórðungstölunum er því að verulegu leyti bundin við fáa og mjög stóra verkefnaliði.

Þar sem ársfjórðungstölur um fjárfestingu eru sérstaklega sveiflukenndar hér á landi er gagnlegra að horfa á fyrri árshelmingi í heild, eins og reyndar gildir almennt um hinar nýbirtu tölur Hagstofunnar. Þannig skrapp fjármunamyndun í heild saman um 2% á fyrri helmingi ársins. Vöxtur um tæpa prósentu í atvinnuvegafjárfestingu var þar veginn upp af ríflega 8% samdrætti í íbúðafjárfestingu og tæplega 7% samdrætti í fjárfestingu hins opinbera.

Útflutt magn minnkar en verð hækkar

Sem fyrr segir var mikill halli á vöruskiptum á föstu verðlagi á öðrum fjórðungi. Sá halli var til kominn fyrst og fremst vegna samdráttar í magni vöruútflutnings sem nam nærri 14% milli ára. Í krónum talið jókst hins vegar vöruútflutningur um ríflega 2% þar sem miklar verðhækkanir á áli og sjávarafurðum. Er það hluti af skýringunni á því hversu sterkt hefur verið í krónunni þrátt fyrir óhagstæð utanríkisviðskipti undanfarið.

Þjónustuviðskipti halda áfram að styðja við hagvöxt, en ekki nægilega mikið til að vega upp neikvæð áhrif vöruviðskiptanna. Framlag þjónustuviðskipta til hagvaxtar var jákvætt um 0,2 prósentustig á öðrum ársfjórðungi á meðan framlag vöruviðskipta var neikvætt um 2,9 prósentustig. Raunar var samdráttur beggja vegna í bókhaldi Hagstofunnar fyrir þjónustuviðskipti en 2% samdráttur í þjónustuinnflutningi vó þyngra en ríflega prósentu samdráttur á útflutningshliðinni.

Enn hægir á einkaneysluvexti

Einkaneysla jókst aðeins um 0,8% milli ára og er það annar ársfjórðungurinn í röð þar sem hægir á neysluvexti heimilanna eftir kraftmikinn vöxt á síðasta ári. Samdráttur var í bifreiðakaupum og kaupum á óvaranlegum neysluvörum auk þess sem þjónustuneysla vex nú hægar en undanfarin misseri. Jafnframt var lítill vöxtur í útgjöldum Íslendinga erlendis og húsnæðislið neysluútgjaldanna.

Þetta samræmist þeirri mynd sem aðrir hagvísar hafa gefið síðustu mánuði. Kortavelta hefur sýnt hægari vöxt, kaupmáttur launa eykst í hægari takti en áður og áhrif af háu raunvaxtastigi virðast enn halda aftur af útgjöldum heimilanna. Þá hafa væntingar almennings til efnahags- og atvinnulífsins eins og þær birtast í Væntingavísitölu Gallup mælst afar lágar undanfarið og raunar verið á slóðum sem ekki hafa sést síðan í faraldrinum og þar á undan fyrst eftir hrunið 2008. Hið jákvæða er þó að neyslan heldur áfram að vaxa hægum skrefum á sama tíma og fjárhagur heimila er að jafnaði fremur traustur og sparnaður þeirra er enn umtalsverður.

Vinnumarkaðstölur þjóðhagsreikninganna styðja jafnframt þá mynd að hægt hafi á hagkerfinu og spenna minnkað. Starfandi fólki fjölgaði um 0,9% frá fyrra ári en heildarvinnustundum fækkaði um 0,9%. Árstíðaleiðrétt fækkaði vinnustundum um 1,3% frá fyrri ársfjórðungi.

Þetta rímar við aðrar vísbendingar um kólnandi vinnumarkað. Þróunin er mikilvæg fyrir verðbólguhorfur enda ætti minni spenna á vinnumarkaði að öðru óbreyttu að draga smám saman úr innlendum verðbólguþrýstingi.

Endurskoðun breytir hagsveiflumyndinni

Að okkar mati er endurskoðun þjóðhagsreikninga Hagstofunnar fyrir árin 2023-2025 næstum jafn athyglisverð og nýju fjórðungstölurnar sjálfar. Endurskoðunin byggir meðal annars á fyllri upplýsingum um kortanotkun, uppfærðum gögnum frá litlum og meðalstórum fyrirtækjum og nýjum upplýsingum um þjónustuviðskipti. Niðurstaðan er lægra mat á einkaneyslu síðasta árs en áður lá fyrir.

Þjónustuviðskipti virðast þannig hafa verið vanmetin í eldri útgáfu gagnanna, en um leið breytist mat á því hvernig eftirspurnin skiptist milli innlendrar neyslu og utanríkisviðskipta. Þetta hefur áhrif aftur til ársins 2023 þar sem uppfærðar staðvirðingarvísitölur breyta einnig magntölunum.

Árið 2025 tekur endurskoðun jafnframt til samneyslu og fjármunamyndunar hins opinbera, sem áður byggðu að hluta á bráðabirgðagögnum. Þá segir Hagstofan að fjármunamyndun fyrirtækja á árinu 2025 sé enn háð talsverðri óvissu og frekari endurskoðun verði líklega framkvæmd þegar ítarlegri eignaskrárupplýsingar liggja fyrir í nóvember. Fyrir árið 2024 ræðst stór hluti endurskoðunarinnar af endurmati á rannsókna- og þróunarútgjöldum sem færð eru til fjármunamyndunar.

Þetta styrkir þá tilfinningu að undirliggjandi hagvöxtur síðustu ára hafi verið nokkuð öðruvísi samsettur en áður var talið, með heldur minni neysluvexti og meiri vægi þjónustuviðskipta og fjárfestingar. Á heildina litið mælist nú hagvöxtur síðasta árs heldur minni en í fyrri tölum en á móti var mældur samdráttur minni árið 2024 og vöxtur árið 2023 heldur meiri. Hrein áhrif af endurskoðuninni eru því til samanlagðrar aukningar upp á 0,4 prósentur á hagvexti áranna 2023-2025.

Útlit fyrir stigvaxandi hagvöxt á næstunni

Tölurnar breyta ekki verulega mati okkar á hagvexti ársins 2026. Á móti samdrættinum á öðrum fjórðungi kemur að tölur fyrir fyrsta fjórðung voru endurskoðaðar til hækkunar og telst nú hagvöxtur hafa verið 3,8% í ársbyrjun. Fyrri árshelmingur er því í takti við spá okkar um 1,3% hagvöxt á árinu í heild. Samsetning vaxtarins er hins vegar nokkuð önnur það sem af er ári en við höfðum áður séð fyrir okkur, þar sem seigara er í innlendri eftirspurn en utanríkisviðskipti á móti veikari. Sem fyrr segir er þetta ekki síst vegna áhrifa þróttmikillar gagnaverafjárfestingar.

Sem fyrr gerum við ráð fyrir að jafnt og þétt bæti í hagvöxt á næstu tveimur árum samfara bata í útflutningi og vaxandi þrótti í eftirspurn með lægra raunvaxtastigi.

Nýju þjóðhagsreikningarnir breyta að okkar mati heldur ekki peningastefnumyndinni að ráði þótt Seðlabankinn hafi gert ráð fyrir lítilsháttar vexti á öðrum fjórðungi í stað þess samdráttar sem birtist í tölum Hagstofunnar. Tölurnar benda ekki til þess að hagkerfið sé komið í almennan samdrátt sem kalli á skjót viðbrögð Seðlabankans enda gerir bankinn þegar ráð fyrir hægum hagvexti í ár. Verðbólga, verðbólguvæntingar og þróun innlends kostnaðarþrýstings verða áfram mun þyngri á metunum við næstu vaxtaákvarðanir nema hagvaxtarhorfur versni enn frekar á komandi fjórðungum.