Þjónustuafgangurinn heldur áfram að styrkjast

Þjónustuútflutningur nam tæplega 263 ma.kr. á öðrum ársfjórðungi og jókst um 2% frá sama tíma í fyrra samkvæmt bráðabirgðatölum Hagstofunnar. Þjónustuinnflutningur var hins vegar nánast óbreyttur milli ára og nam um 196 ma.kr. Þjónustuafgangur nam því 66,6 ma.kr. á fjórðungnum samanborið við 47,4 ma.kr. á sama tíma í fyrra. Á fyrri helmingi ársins nam þjónustuafgangurinn alls um 100 ma.kr. sem samsvarar 24% aukningu frá sama tíma árið 2025.

Ferðaþjónustan er eftir sem áður stærsta einstaka stoð þjónustuútflutnings. Tekjur af ferðalögum og farþegaflutningum með flugi námu samtals um 160 ma.kr. á öðrum ársfjórðungi og báru höfuð og herðar yfir aðra helstu undirliði þjónustuútflutningsins. Hins vegar skruppu slíkar útflutningstekjur saman um 4,5% í krónum talið á fjórðungnum frá sama tíma í fyrra þegar þær námu tæpum 168 ma.kr. Rímar það nokkuð vel við gögn á borð við brottfarartölur um Keflavíkurflugvöll (sér í lagi fækkun millilendingarfarþega) og tölur um veltu erlendra korta hér á landi þar sem sáralítill vöxtur mældist milli ára miðað við fast gengi krónu.

Upplýsingatækni verður sífellt mikilvægari útflutningsstoð

Þótt ferðaþjónustan fari enn með stærsta hlutverkið í þjónustuútflutningi vekur hraður vöxtur í útflutningi á þjónustu tengdri upplýsingatækni sérstaka athygli. Útflutningstekjur í flokknum Fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónusta námu 68 ma.kr. á fyrri helmingi ársins sem jafngildir 70% vexti í krónum talið milli ára. Sé litið lengra um öxl námu slíkar tekjur alls rúmum 101 ma.kr. árið 2025 samkvæmt gögnum Hagstofunnar, samanborið við um 73 ma.kr. árið 2024, 50 ma.kr. árið 2019 og aðeins um 24 ma.kr. árið 2013. Á rúmum áratug hafa útflutningstekjur greinarinnar því meira en fjórfaldast og hefur vöxturinn verið sérstaklega myndarlegur síðustu misserin. Þá hefur hlutfall greinarinnar af heildar þjónustuútflutningi tvöfaldast á tímabilinu þrátt fyrir gríðarlegan vöxt ferðaþjónustunnar árin 2013-2018.

Þessi þróun endurspeglar að verulegu leyti uppbyggingu gagnavera og annarrar stafrænnar innviðastarfsemi hér á landi. Á undanförnum árum hafa umsvif gagnaveraiðnaðarins aukist hratt samhliða umfangsmiklum fjárfestingum í geiranum, öflugara gagnaflutningssambandi við umheiminn og ört vaxandi spurn á alþjóðavísu eftir gagnavinnslu vegna þróunar gervigreindar. Ísland hefur þar nokkra sérstöðu vegna aðgangs að endurnýjanlegri orku, hagstæðra aðstæðna til kælingar og góðrar tengingar við markaði beggja vegna Atlantshafsins.

Vöxtur þessa þjónustuflokks undirstrikar jafnframt hvernig samsetning útflutnings þjóðarbúsins hefur tekið breytingum á síðustu árum. Á sama tíma og ferðaþjónusta hefur vaxið hratt hefur ný útflutningsstoð orðið til í formi stafrænnar þjónustu, gagnavinnslu og annarrar tækniþjónustu. Þessar greinar fá gjarnan minni athygli en hefðbundnar útflutningsgreinar en vega sífellt þyngra í gjaldeyrissköpun þjóðarbúsins. Má þar nefna að samkvæmt mati Samtaka iðnaðarins nam útflutningur tækni- og hugverkaiðnaðar, þ.e. greina þar sem hugvit og tæknikunnátta vegur hvað þyngst í verðmætasköpun, 369 ma.kr. árið 2025. Samanlagt var því geirinn stærri uppspretta útflutningstekna en bæði sjávarútvegur og áliðnaður og einungis ferðaþjónusta stóð honum á sporði að þessu leyti. Horfur eru á að vægi þessa geira í útflutningstekjum aukist enn meir á komandi árum, ekki síst vegna áframhaldandi vaxtar í umsvifum gagnavera, lyfjaframleiðslu og lækningabúnaðar.

Vöruskiptahallinn áfram mikill

Sterkari þjónustujöfnuður nægir þó ekki til að vega upp á móti þróun vöruviðskipta. Samkvæmt brúartöflu Hagstofunnar nam vöruskiptahallinn á greiðslujafnaðargrunni um 154 ma.kr. á öðrum ársfjórðungi. Þrátt fyrir myndarlegan þjónustuafgang varð því áfram verulegur halli á heildarjöfnuði vöru- og þjónustuviðskipta, eða sem nam tæpum 88 ma.kr. Er það aukning um 22 ma.kr. frá sama tíma í fyrra.

Þróunin minnir að mörgu leyti á mynstrið sem sést hefur undanfarin misseri. Útflutningsgreinarnar standa almennt traustum fótum, en innflutningsþörf hagkerfisins er um þessar mundir mjög mikil. Er það ekki síst vegna mikillar uppbyggingar í gagnaverageiranum, en eins og við höfum áður fjallað um er sú uppbygging fjármögnuð af erlendum eigendum og viðskiptavinum gagnaveranna og áhrif hennar á gjaldeyrisflæði eru því takmörkuð ef nokkur.

Sterkur útflutningur en halli á heildarviðskiptum

Hallatölurnar gefa að sumu leyti villandi mynd af stöðu útflutningsgreina. Ferðaþjónustan virðist nokkurn veginn halda sjó, hátt verð á áli og sjávarafurðum hefur undanfarið stutt við útflutningstekjur þeirra greina þrátt fyrir samdrátt í útfluttu magni, upplýsingatengdur þjónustuútflutningur er í mikilli sókn og ýmsar þekkingar- og hugverkagreinar hafa aukið vægi sitt á undanförnum árum. Vöru- og þjónustujöfnuðurinn hefur hins vegar veikst vegna þess að innflutningur hefur vaxið enn hraðar.

Þetta mun skipta miklu máli við mat á þróun viðskiptajafnaðar, gengis krónunnar og ytri stöðu þjóðarbúsins á komandi misserum. Þriðji ársfjórðungur er jafnan langsterkasti fjórðungur ársins fyrir þjónustuútflutning og þá sérstaklega ferðaþjónustu. Stóra spurningin er hvort sá aukni þjónustuafgangur nægi til að mæta áfram verulegum vöruskiptahalla og að viðskiptahalli skreppi á heildina litið saman á þessu ári eftir umtalsverðan halla síðustu tvö ár.

Næstu mánuðir munu skera úr um hvort hið hefðbundna sumaruppsveiflutímabil í ferðaþjónustu dugi til að bæta stöðu utanríkisviðskipta á seinni hluta ársins. Að óbreyttu virðist þó ljóst að viðskiptahalli á yfirstandandi ári verði töluverður, nema vöruskiptajöfnuður taki við sér á komandi fjórðungum.