Halli á viðskiptajöfnuði við útlönd var ríflega 120 ma.kr. á öðrum fjórðungi ársins. Það svarar til 9,3% af vergri landsframleiðslu (VLF) og hefur hallinn ekki verið meiri á báða þessa kvarða síðan haustið 2008 ef horft er framhjá reiknuðum vaxtagjöldum föllnu bankanna frá hruni fram að uppgjöri slitabúa þeirra. Þessar mettölur þarf þó að túlka með miklum fyrirvara því eins og vikið verður að hér að neðan er undirliggjandi þróun mun hagfelldari.
Ytri staða þjóðarbúsins sterk þrátt fyrir mikinn viðskiptahalla
Mikill viðskiptahalli um þessar mundir málar dekkri mynd af ytra jafnvægi þjóðarbúsins en undirliggjandi gjaldeyrisflæði og erlend staða gefa til kynna. Hallinn tengist að verulegu leyti fjárfestingum sem ætlað er að skapa útflutningstekjur til framtíðar. Horfur eru á batnandi viðskiptajöfnuði á komandi misserum.
Þegar lá fyrir að halli á vöru- og þjónustujöfnuði var tæpir 88 ma.kr. á öðrum fjórðungi líkt og við fjölluðum nýlega um. Þar bentum við líka á þátt gagnaverafjárfestingar í miklum vöruskiptahalla um þessar mundir og að á móti væri starfsemi þeirra farin að vega þyngra í útflutningstekjum af þjónustu. Í nýbirtum tölum Seðlabankans bætist við framlag frumþáttatekna og rekstrarframlaga milli landa. Hallinn á frumþáttatekjum nam tæpum 18 ma.kr. á fjórðungnum og hallinn á rekstrarframlögum var tæpir 15 ma.kr. á öðrum fjórðungi. Allir undirliðir viðskiptajafnaðarins nema þjónustujöfnuðurinn skiluðu því umtalsverðum halla á fjórðungnum.
Hvað þáttatekjurnar varðar er hallinn það sem af er ári nær alfarið vegna meiri fjármagnstekna erlendra aðila af beinni fjárfestingu á Íslandi en sem nemur samsvarandi tekjum landsmanna erlendis. Þar er nærtækt að líta til álveranna sem notið hafa góðs af háu álverði upp á síðkastið. Þá má ætla að vaxandi umsvif gagnavera séu farin að setja mark sitt á þessar tölur en þau eru að mestu, líkt og alfarið gildir um álverin, í erlendri eigu. Á móti standa auðvitað miklar útflutningstekjur hvort sem er í formi álútflutnings eða þjónustutekna gagnaveranna.
Við höfum áður bent á að stór hluti viðskiptahallans undanfarin misseri tengist óvenju miklum fjárfestingum í gagnaverum og annarri upplýsingatengdri starfsemi. Þessi uppbygging birtist að miklu leyti sem innflutningur á búnaði og eykur því vöruskiptahalla til skamms tíma. Á móti kemur að fjárfestingarnar eru að verulegu leyti fjármagnaðar af erlendum aðilum og skapa síðan útflutningstekjur síðar meir. Hallatölurnar gefa því um þessar mundir mun dekkri mynd af undirliggjandi stöðu utanríkisviðskipta en gjaldeyrismarkaður og erlenda staðan gefa til kynna.
Erlend staða þjóðarbúsins býsna sterk
Staðreyndin er nefnilega sú að erlend staða þjóðarbúsins er býsna góð og hefur raunar aldrei verið betri en um þessar mundir. Hrein erlend staða þjóðarbúsins um mitt þetta ár var samkvæmt tölum Seðlabankans jákvæð um 2.408 ma.kr., eða sem samsvarar tæplega 47% af VLF. Aðeins einu sinni hefur þetta hlutfall mælst jafn hátt en það var á sama tíma í fyrra. Fram á miðjan síðasta áratug hafði hreina staðan ávallt verið neikvæð svo langt aftur sem áreiðanlegar hagtölur ná. Með öðrum orðum var Ísland skuldunautur í samfélagi þjóðanna allt fram að því. Um þessar mundir erum við Íslendingar í þeim skilningi hins vegar lánardrottnar sem nemur nærri hálfri landsframleiðslu.
Að stórum hluta endurspeglast jákvæða staðan í miklum erlendum eignum lífeyrissjóðakerfisins og myndarlegum gjaldeyrisforða Seðlabankans líkt og myndin sýnir. Á móti er bein fjárfesting erlendra aðila hér á landi talsvert meiri en samsvarandi fjárfesting landsmanna erlendis auk þess sem vaxtaberandi skuldir við útlönd eru meiri en samsvarandi eignir. Þar ber hins vegar að hafa í huga að stærstur hluti þeirra skulda eru í erlendum gjaldeyri og bera því ekki íslenska vexti.
Þótt vitaskuld þurfi að hafa vakandi auga með þróun viðskiptajafnaðar og tala ekki af léttúð um þann viðvarandi viðskiptahalla sem verið hefur undanfarin ár er himinn og haf á milli þeirra ástæðna sem liggja að baki hallanum um þessar mundir og stöðunnar í aðdraganda fjármálakreppunnar.
Þá var hallinn að verulegu leyti spegilmynd mikillar hreinnar skuldasöfnunar gagnvart útlöndum á sama tíma og gífurlegt magn af kviku erlendu fjármagni leitaði til landsins og styrkti krónuna fram úr hófi. Erlend lántaka fjármálafyrirtækja, annarra fyrirtækja sem og heimila jókst hratt, innlend eftirspurn var mjög kröftug og hreinar erlendar skuldir þjóðarbúsins jukust um tugi prósenta af landsframleiðslu. Viðskiptahallinn var þannig birtingarmynd þess að þjóðarbúið í heild gekk á erlendan lánstraustsreikning.
Staðan í dag er í grundvallaratriðum önnur. Þjóðarbúið býr við umtalsvert jákvæða hreina erlenda stöðu og erlendar eignir landsmanna eru umtalsvert meiri en erlendar skuldir. Stærstur hluti þeirra eigna er í höndum lífeyrissjóða og annarra langtímafjárfesta. Á sama tíma virðist stór hluti hallans tengjast fjárfestingum sem eru fjármagnaðar af erlendum aðilum og ætlað er að skapa framtíðarútflutningstekjur fremur en að standa undir tímabundinni neysluaukningu.
Það þýðir ekki að viðskiptahalli skipti engu máli. Viðvarandi kerfisbundinn viðskiptahalli getur á endanum grafið undan sterkri erlendri stöðu þar sem fjármagna þarf hann á endanum með erlendum lántökum eða eignasölu. Hins vegar eru þær aðstæður sem nú ríkja mun hagfelldari en þegar hallinn fór hæst á árunum fyrir hrun. Þá fóru mikill viðskiptahalli, hratt vaxandi erlendar skuldir og versnandi ytri staða saman. Nú fara umtalsverður viðskiptahalli og batnandi erlend staða saman. Það eitt og sér segir mikið um hversu ólík efnahagsleg staða þjóðarbúsins er í dag.
Horfur eru á batnandi utanríkisviðskiptum á komandi misserum. Í þjóðhagsspá okkar sem út kom í júníbyrjun spáðum við því að hallinn myndi nema tæpum 2% af VLF í ár og verða í kring um 1,5% af VLF næstu tvö ár. Ljóst virðist að hallinn í ár muni verða töluvert meiri en við spáðum, ekki síst vegna þróttmeiri uppbyggingar í gagnaverageiranum á þessu ári en við væntum. Stóra myndin er hins vegar óbreytt að okkar mati. Horfur eru á að verulega dragi úr hallanum næstu ár og ástæða til að ætla að erlend staða þjóðarbúsins verði áfram traust.
