Stöðugleiki krónunnar í verulegum viðskiptahalla síðustu ár á sér nokkrar skýringar. Gjaldeyrisflæði vegna utanríkisviðskipta hefur verið talsvert hagfelldara en ætla mætti við fyrstu sýn þar sem viðskiptahallinn var að miklum hluta fjármagnaður beint af erlendum aðilum. Þá hafði myndarleg háönn ferðaþjónustunnar í fyrra meiri áhrif á gjaldeyrismarkað en ella vegna þess hversu lítið gjaldeyristekjur sumarsins voru seldar framvirkt. Enn fremur voru gjaldeyriskaup lífeyrissjóða með minna móti í fyrra og erlend lántaka fyrirtækja allnokkur.

Við fjölluðum nýverið um sveiflur í krónunni í samanburði við gjaldmiðla nágrannaríkja og komumst þar að svipaðri niðurstöðu og stjórnendur Seðlabankans hafa fjallað um á síðustu vikum: Að krónan þjónaði hlutverki sínu sem fljótandi gjaldmiðill betur en áður og sveiflur hennar skeri sig ekki úr í framangreindum samanburði.

Raungengið er hátt

Hægfara styrking nafngengis krónu undanfarin misseri á sama tíma og bæði laun og verðlag hafa hækkað talsvert hraðar en gerist og gengur í viðskiptalöndum okkar hefur leitt til talsverðrar hækkunar á raungengi krónu á tímabilinu. Nánari útskýringu á því hvernig raungengi er reiknað má finna á vef Seðlabankans en í sem stystu máli er raungengi reiknuð stærð þar sem breytingar á nafngengi eru umreiknaðar með tilliti til samanburðar á verðlagsþróun eða launakostnaði milli landa. Raungengi endurspeglar því hversu samkeppnishæft eða „dýrt“ Ísland er í samanburði við viðskiptalönd okkar.

Eins og sjá má af myndinni er raungengi miðað við hlutfallslegt verðlag býsna hátt um þessar mundir og slær raunar í hæstu hæðir miðað við hágildi síðustu áratuga. Seðlabankinn hefur hins vegar undanfarið ítrekað bent á að hinn hefðbundni útreikningur á þessari stærð endurspegli ekki fullkomlega þróunina þegar kemur að alþjóðlegum samanburði vegna vægis húsnæðisliðarins í hinni séríslensku vísitölu neysluverðs (VNV). Bankinn hefur því bætt við útreiknuðu raungengi miðað við samræmda vísitölu neysluverðs (HICP) sem reiknuð er fyrir öll ríki EES-svæðisins. Eins og myndin sýnir er þróunin undanfarið ár vissulega keimlík á þann mælikvarða en raungengi krónu er hins vegar bæði nær sögulegu meðaltali og lengra frá fyrri hágildum ef stuðst er við þennan mælikvarða en hinn fyrrnefnda.

Gagnkvæmt samband er milli raungengis myntsvæða og viðskiptajafnaðar og eru áhrifin gagnkvæm. Hátt raungengi leiðir þannig oft til vaxandi halla á utanríkisviðskiptum vegna lakari samkeppnishæfni viðkomandi lands eða myntsvæðis, sem endar gjarnan með leiðréttingu á raungenginu í gegn um veikingu viðkomandi gjaldmiðils eða (þótt sjaldgæfara sé) lækkun á launakostnaði og verðlagi í viðkomandi hagkerfi.

Með sama hætti getur verulegur viðskiptaafgangur oft á tíðum ýtt undir styrkingu á viðkomandi gjaldmiðli vegna hreins innflæðis á gjaldeyri sem leiðir til endurverðlagningar á gjaldeyrismarkaði svo jafnvægi skapist þar á nýjan leik. Eins og sjá má af myndinni hér að ofan hefur þetta gagnkvæma reiptog viðskiptajafnaðar og raungengis einnig átt sér stað undanfarna áratugi hér á landi. Vaxandi viðskiptahalli á lokaárum síðustu aldar átti til að mynda drjúgan þátt í þeirri snörpu gengislækkun krónu sem varð eftir að henni var fleytt snemma árs 2001. Þá átti sögulega lágt raungengi fyrstu árin eftir hrun sinn þátt í að styðja við öran vöxt ferðaþjónustu framan af síðasta áratug, sem vó drjúgt í þeim myndarlega viðskiptaafgangi sem ríkti fram undir lok þess áratugar.

Greina má svipað samhengi í þróun viðskiptajafnaðar og raungengis síðustu ár. Þar ber þó að hafa í huga að hluti af viðskiptahallanum undanfarin misseri er til kominn vegna mikils innflutnings á fjárfestingarvörum fyrir útflutningsgreinar, sér í lagi gagnaveraiðnað. Þar sem slíkur innflutningur hefur verið að mestu leyti fjármagnaður erlendis og tilgangur hans er að skapa útflutningstekjur hefur hann ekki áhrif á gjaldeyrismarkað eða raungengið eins og ella væri.

Áfram hátt raungengi en nafngengið gefur eftir

Í nýlega birtri þjóðhagsspá okkar fjöllum við um gengisþróun krónu og horfur um bæði nafngengið og raungengið næstu ár. Sem fyrr styður eitt og annað við krónuna á næstunni. Útlit er fyrir minnkandi viðskiptahalla við útlönd, erlend staða þjóðarbúsins er sterk, gjaldeyrisforði Seðlabankans myndarlegur, stoðir hagkerfisins traustar og vaxtamunur við útlönd verður áfram nokkur. Þó gæti gefið á bátinn hvað krónuna varðar ef næsti ferðaþjónustuvetur verður slakur, verulega dregur úr innflæði af erlendu fjármagni til fjárfestinga innanlands eða ef viðskiptakjör rýrna til muna á komandi fjórðungum.

Raungengi krónu verður þó að líkindum áfram hátt í sögulegu samhengi, a.m.k. meðan ekki verður meira bakslag í útflutningsgeiranum en við spáum. Þar sem laun og verðlag hækkar hraðar hér en í viðskiptalöndum fer þó ekki hjá því að nafngengi krónu þurfi að gefa eftir síðar meir, annað hvort hægt og bítandi eða með stærri leiðréttingu þegar frá líður.

Gengisspá okkar gerir ráð fyrir hægfara veikingu fremur en snarpri leiðréttingu. Það felur í sér að krónan veikist jafnt og þétt og verður að jafnaði 5% veikari í lok spátímans en í árslok 2025. Það samsvarar því að EUR kosti u.þ.b. 153 krónur og USD u.þ.b. 132 kr. miðað við gengi þessara mynta í árslok 2025. Vart þarf að taka fram að óvissa um gengisspána er veruleg líkt og jafnan gildir um gengi gjaldmiðla.