Það sem af er ári hefur gengi krónu verið tiltölulega stöðugt þótt ýmislegt hafi gengið á bæði í ytra umhverfi sem og í innlendum efnahag. Miðað við skráð gengi Seðlabankans þriðjudaginn 24. mars hafði krónan þannig styrkst um ríflega 2% að jafnaði frá áramótum samkvæmt viðskiptaveginni gengisvísitölu. Gagnvart evrunni nam styrkingin rúmum 3%, gagnvart Bandaríkjadollar rúmum 2% og gagnvart bresku pundi tæpum 2%. Miðað við gengisvísitöluna er gengi krónu um þessar raunar býsna nálægt meðaltalsgildi sínu síðasta ár. Líkt og greina má af myndinni hafa þó undanfarin 3 ár einkennst af hægfara styrkingarleitni krónu að jafnaði, horft fram hjá skammtímasveiflum.
Seigla í krónu þrátt fyrir alþjóðlegar sviptingar
Þrátt fyrir sviptingar á alþjóðamörkuðum hefur krónan sýnt seiglu upp á síðkastið. Vaxtamunur, sterk erlend staða og þokkalegt jafnvægi í fjármagnsflæði styðja gengi krónu til skemmri tíma en horfur eru á veikari krónu síðar meir.
Það hefur vakið athygli okkar, og eflaust fleiri, hversu lítil áhrif stríðsreksturinn á Persaflóasvæðinu hefur haft á gengi krónu. Gagnvart evru er til að mynda gengi krónu óbreytt frá lokum síðasta mánaðar, en núverandi átök hófust einmitt þann 28. febrúar sl. Hins vegar hefur krónan veikst lítillega gagnvart bæði Bandaríkjadollara (-1,7%) og breska pundinu (-1,2%) frá febrúarlokum. Á sama tíma hefur krónan hins vegar sótt aðeins í sig veðrið gagnvart systurmyntum sínum í Svíþjóð (1,1%) og Noregi (0,8%).
Athyglisvert er að sjá íslensku krónuna halda svo vel velli gagnvart mynt olíuútflytjandans Noregs. Skýring þess kann að vera að þótt Noregur ætti að njóta góðs af hærra olíuverði vega áhyggjur af hagvexti í Evrópu og aukin áhættufælni á ófriðartímum þar á móti. Í öllu falli hefur þróun Kanadadollara, annarrar myntar stórs olíu- og hrávöruútflytjanda í nágrenni okkar, verið með nokkuð öðrum hætti og fylgt Bandaríkjadollar að mestu eins og myndin sýnir. Ólíkt norsku krónunni hefur Kanadadollar þannig í meira mæli fylgt þróun Bandaríkjadollars, enda er fjármálalegt og viðskiptalegt vægi Bandaríkjanna þar mun meira en áhrif hrávöruverðs eitt og sér.
Á heildina litið eru þessar sveiflur þó hóflegar í ljósi þess hversu miklar sviptingar hafa verið á alþjóðamörkuðum með orku, hrávörur og verðbréf frá því átökin mögnuðust um síðustu mánaðamót. Sögulega hafa oft mun meiri sveiflur einkennt gengi krónu þegar slíkt hefur verið uppi á teningnum á alþjóðavísu einkum vegna aukinnar áhættufælni og snarprar endurstaðsetningar fjármagns..
Framangreind þróun endurspeglar þó fyrst og fremst skemmri tíma seiglu í gengi krónu; þegar horft er lengra fram á veg vegur undirliggjandi þróun raungengis, kostnaðar og samkeppnishæfni þyngra.
Óbein eign í erlendum stórfyrirtækjum er veruleg
Í nýlega birtum Fjármálastöðugleika, riti Seðlabankans, er að vanda fróðleg umfjöllun um ytri aðstæður þjóðarbúsins og gjaldeyrismarkað. Þar er, líkt og við höfum oft haldið til haga, bent á hversu mikilvæg hin myndarlega hreina eignastaða hagkerfisins gagnvart útlöndum er fyrir stöðugleika. Framsetning Seðlabankans á samsetningu erlendra eigna og skulda vakti athygli okkar, en eins og við höfum áður nefnt er myndarlegt erlent eignasafn íslenskra lífeyrissjóða drjúgur hluti af eignastöðunni.
Í því sambandi má halda til haga að bróðurpartur erlendra eigna lífeyrissjóðanna er í formi eignarhlutar í alþjóðlegum verðbréfasjóðum. Þeir sjóðir endurspegla svo aftur að stórum hluta alþjóðlega hlutabréfamarkaði, ekki síst þann bandaríska sem er langstærsti einstaki hlutabréfamarkaður heims og vegur í raun 60% af heildar markaðsvirði skráðra hlutabréfa um víða veröld. Seðlabankinn fjallar nokkuð um þá stöðu í riti sínu og bendir á að í henni geti falist áhætta vegna mögulegrar verðleiðréttingar á hlutabréfum vestra.
Talsvert hefur verið til umræðu undanfarið að okkur Íslendingum haldist ekki nógu vel á innlendum tækni- og nýsköpunarfyrirtækjum og þar bent á nýleg dæmi um kaup erlendra aðila á slíkum fyrirtækjum eða áætlanir sumra þeirra um að færa umsvif út fyrir landsteinana. Við tökum heilshugar undir að mikilvægt er að huga að rekstrarskilyrðum og samkeppnishæfni í þeim geira hérlendis. Þó er gott að hafa bak við eyrað að Íslendingar eiga á móti, fyrir tilstilli lífeyriskerfisins, allmyndarlega eign í hinum alþjóðlega tæknigeira þótt sú eign sé dreifðari og minna sýnileg.
Erlendir aðilar að sækja meira í vaxtamun?
Seðlabankinn birti einnig uppfærðar tölur um ýmsar áhugaverðar stærðir tengdar gjaldeyrismarkaði. Þróun framvirkra gjaldmiðlasamninga viðskiptabankanna veitir til að mynda áhugaverða innsýn í stöðutöku viðskiptavina þeirra til áhættuvarna eða spákaupmennsku.
Hrein framvirk gjaldeyrisstaða viðskiptabankanna, þar sem íslensk króna er í samningi gagnvart erlendum gjaldmiðlum, tók að aukast síðasta haust eftir samfellda lækkun frá miðju ári 2024. Þróunin endurspeglar að mati Seðlabankans aukinn vilja innlendra fyrirtækja og fjárfesta til að verja sig gegn mögulegri styrkingu krónunnar með framvirkum samningum, ekki síst í kjölfar snarprar gengisveikingar í október sl.
Samdráttur í framvirkri gjaldeyrisstöðu fyrr á árinu 2024 skýrist að sögn bankans að hluta af minni notkun innlendra aðila á afleiðum, en á móti hefur aukin virkni erlendra fjármálafyrirtækja, beint eða óbeint, í gjaldmiðlaskiptasamningum við viðskiptabankana vegið þungt undanfarin misseri. Nam hrein framvirk gjaldeyrisstaða bankanna samtals 133 ma.kr. í febrúarlok og hafði þá aukist um ríflega 40 ma.kr. frá ágústlokum í fyrra.
Seðlabankinn bendir réttilega á að vaxtamunur gagnvart útlöndum geti skapað aukna áhættu á sveiflum í gjaldeyrisflæði og gengi krónu ef ásókn í krónueignir með mikinn seljanleika og stuttan líftíma verður veruleg fyrir vikið. Við Íslendingar höfum vitaskuld nærtækt dæmi frá fyrsta áratug aldarinnar um hættuna sem af slíku stafar. Góðu heilli er þó stöðutaka erlendra aðila í krónum í gegn um afleiðuviðskipti í þeim mæli sem var fyrir hrun útilokuð vegna þess hversu mikið reglur Seðlabankans takmarka slík viðskipti.
Á sama tíma hefur lítið innflæði verið af erlendu fjármagni inn á verðbréfamarkað á heildina litið síðustu misserin þótt sveiflur í verðbréfaeign erlendra aðila hafi verið talsverðar frá einum fjórðungi til annars. Nefnir Seðlabankinn að eign erlendra aðila í ríkisbréfum hafi verið óbreytt í lok síðasta árs frá ársbyrjun þótt viðskipti þessara aðila innan ársins hafi verið töluverð. Sömu sögu má segja af fjárfestingu þeirra í skráðum hlutabréfum. Það sem af er ári (fram til febrúarlok) hefur ríkisbréfaeign erlendra aðila hins vegar aukist en hlutabréfaeignin minnkað að sama skapi.
Lífeyrissjóðir auka aftur við gjaldeyriskaup
Mikið hefur verið fjallað um tímabundna lægð í gjaldeyriskaupum lífeyrissjóða í kjölfar þess að þeir fengu umtalsverðar gjaldeyriseignir vegna uppgjörs á ÍL-sjóði og kaupa JBT á Marel síðasta vetur. Alls voru hrein gjaldeyriskaup lífeyrissjóða 54 ma.kr. í fyrra sem samsvarar um helmingi meðalkaupa þeirra á hverju áranna á undan.
Bendir Seðlabankinn á að þessi hóflegu gjaldeyriskaup hafi haft talsverð áhrif á gengisþróun krónu á síðasta ári, og þá væntanlega í þá átt að styðja meira við hana en ella. Aftur á móti bætti talsvert í gjaldeyriskaup sjóðanna á ný á lokaþriðjungi síðasta árs og það sem af er þessu ári hafa gjaldeyriskaup sjóðanna einnig verið í takti við fyrrnefnt tímabil áranna á undan síðasta ári. Þá kemur fram í umfjöllun Seðlabankans að almennt hyggi lífeyrissjóðirnir á að auka vægi gjaldeyriseigna í söfnum sínum í ár. Má því búast við að þeir verði áfram að jafnaði allstórir kaupendur gjaldeyris á markaði.
Er sterkari króna skammgóður vermir?
Við spáðum því í þjóðhagsspá okkar í janúarlok að gengi krónu myndi gefa lítillega eftir á hverju ári spátímans. Hljóðaði spáin upp á EURISK (verð hverrar evru í krónum) að meðaltali 149 í ár, 152 á næsta ári og 156 árið 2028. Til samanburðar var meðalgengi EURISK 145 á síðasta ári. Það sem af er ári hefur EURISK að jafnaði verið 145,1.
Frá því spá okkar kom út hafa horfur fyrir útflutningsgreinar heldur braggast, hvort sem litið er til ferðaþjónustu, sjávarútvegs eða málmvinnslu. Þá verður vaxtamunur við útlönd trúlega heldur meiri næsta kastið en við væntum í janúarlok í ljósi verri verðbólguhorfa og áhrifa þeirra á þróun stýrivaxta hérlendis. Það eru því frekar horfur á að krónan verði sterkari næsta kastið en við áætluðum í lok janúar.
Tímans þungi straumur mun hins vegar að mati okkar eftir sem áður þoka krónunni í veikingarátt með tímanum, nema þá aðeins að verðlag og laun hér á landi þróist í betra samræmi við nágrannalönd en raunin hefur verið undanfarin ár og áratugi. Raungengi krónu er um þessar mundir í efri mörkum þess sem við teljum samrýmast þokkalegu ytra jafnvægi þjóðarbúsins og mun að óbreyttu nafngengi hækka hægt og bítandi vegna drjúgrar hækkunar launa og þrálátrar verðbólgu. Gefi krónan ekki eftir á móti mun samkeppnishæfni landsins hægt og rólega skerðast, viðskiptahalli aukast og leiðrétting í gegn um gengislækkun krónu á endanum verða snarpari fyrir vikið.
