Þegar rýnt er nánar í tölurnar er töluvert hærra atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara eða um 8,7% í maí, samanborið við 2,6% meðal Íslendinga. Atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara skýrir að stórum hluta þróun atvinnuleysis undanfarið. Meðal þeirra er atvinnuleysi hæst í byggingastarfsemi, verslun og vöruflutningum auk veitingaþjónustu, en þessir geirar einkennast jafnan af meiri sveiflum. Meðal Íslendinga er atvinnuleysi hins vegar mest í opinberri þjónustu, heilbrigðis- og félagsþjónustu.

Hagstofa Íslands birti einnig í morgun niðurstöður úr vinnumarkaðskönnun þar sem hlutfall atvinnulausra var 5,6% í maí árstíðarleiðrétt, og stóð í stað milli mánaða. Atvinnuleysi samkvæmt vinnumarkaðskönnun sveiflast gjarnan meira en skráð atvinnuleysi, enda eru mælingarnar ólíkar. Atvinnuleysi samkvæmt könnuninni hefur mælst óvenju hátt síðustu mánuði, en breyting á aðferðafræði Hagstofunnar í lok síðasta árs gæti hafa haft þar áhrif.

Laun hækka hægar

Launavísitala lækkaði um 0,3% milli mánaða í maí samkvæmt nýlegum tölum Hagstofunnar. Nokkuð er um liðið síðan slík mánaðarlækkun sást síðast, en það var í júlí 2023. Dregið hefur töluvert úr árshækkunartakti launa, á síðastliðnum 12 mánuðum hefur launavísitalan hækkað um 5,9%, sem er minnsta hækkun á þennan mælikvarða síðan í byrjun árs 2020.

Þrátt fyrir aukna verðbólgu á árinu og hægari hækkun launa, eykst kaupmáttur áfram. Ársverðbólga mældist 5,1% í maí og raunlaun hafa því hækkað um 0,8% á síðastliðnum 12 mánuðum. Hins vegar hefur dregið talsvert úr vexti kaupmáttar sem til að mynda jókst um 2,7% árið 2024 og 2% árið 2025.

Launaþróun hefur að stórum hluta mótast af langtímakjarasamningum sem undirritaðir voru 2024 og gilda til ársins 2028. Launaskrið hefur látið á sér kræla, sér í lagi þegar spenna á vinnumarkaði var sem mest. Hægari árshækkun launa bendir þó til minna launaskriðs, sem samræmist því að meiri slaki er á vinnumarkaði. Þar að auki var kauptaxtarauki í ár einungis um 0,06% og hafði engin áhrif á launavísitöluna í apríl. Í fyrra hækkaði kauptaxtaraukinn hins vegar um 0,6%.

Kjarasamningar í hættu? 

Í kjarasamningunum fyrir almennan vinnumarkað sem undirritaðir voru árið 2024 er að finna tvö forsenduákvæði sem lúta að endurskoðun samninganna með hliðsjón af fyrirfram skilgreindri verðbólguþróun. Í september 2025 stóðst fyrra forsenduákvæðið, þar sem ársverðbólga mældist 4,1% samanborið við 4,95% viðmið samninganna.

Nú er hins vegar meira undir þar sem verðbólga hefur aukist á ný og mældist 5,1% í maí. Við seinni endurskoðun samninganna er miðað við að ársverðbólga verði undir 4,7% í ágústmælingunni eða að sex mánaða verðbólga á tímabilinu mars til ágúst 2026 fari ekki yfir 4,4%, á árshraða.

Samkvæmt verðbólguspá Greiningar er gert ráð fyrir að verðbólga verði yfir þessum mörkum. Eins og staðan er núna spáum við 5,1% verðbólgu í ágúst. Þrátt fyrir það teljum við að aðilar vinnumarkaðarins nái samkomulagi án þess að til uppsagnar samninga komi. Líklegasta niðurstaðan er sú að samið verði um hækkun launaliðarins fyrir árið 2027.

Í nýlegri þjóðhagsspá gerum við því ráð fyrir því að launahækkanir verði lítillega umfram það sem núverandi kjarasamningar kveða á um á næsta ári. Hækkanirnar verða þó hóflegar í sögulegu samhengi þar sem launaskrið verður takmarkað. Spáð er 6,2% hækkun launa í ár, 5,7% á næsta ári og 4,9% árið 2028. Spáin miðast við breytingar milli ársmeðaltala en ekki breytingu yfir árið og því munar tæpri prósentu milli þessara mælikvarða fyrir þetta ár.

Þetta er talsvert minni launahækkanir en undanfarin ár, til samanburðar hækkuðu laun um 7,9% á milli ára í fyrra. Sú hækkun var aðeins yfir langtímameðaltali, en síðastliðinn áratug hafa laun hækkað um 7,6% að jafnaði á ári.

Gangi spáin eftir mun kaupmáttur launa halda áfram að aukast á næstu árum, en þó með hægara móti en áður. Þannig miðað við launa- og verðbólguspá mun kaupmáttur aukast um ríflega prósentu á hverju ári frá 2026-2028.

Atvinnuleysi nær líklega toppi á árinu 

Atvinnuleysi hefur verið tiltölulega hátt það sem af er ári og hefur ekki verið hærra frá faraldursárinu 2021. Árstíðabundnar sveiflur skýra minna atvinnuleysi yfir sumarmánuðina en búast má við að það aukist á ný þegar líður á haustið. Við spáum því að atvinnuleysi muni toppa á árinu og verða að meðaltali 4,5%, áður en það minnkar svo á næsta ári. Staða vinnumarkaðarins hefur breyst talsvert frá árunum eftir faraldur, þar sem slaki hefur tekið við af spennu.

Háir vextir hafa dregið úr umsvifum og aukin óvissa út í heimi hefur líklega ýtt enn frekar undir varfærni fyrirtækja. Áform fyrirtækja um ráðningar mælast í lágum gildum og einungis 15% stjórnenda stærstu fyrirtækja landsins telja nú vera skort á starfsfólki í sínu fyrirtæki. Þá hefur dregið talsvert úr fólksflutningum til landsins, sem endurspeglar minni eftirspurn eftir starfsfólki en áður.

Vinnumarkaður á Íslandi er þó þekktur fyrir mikinn sveigjanleika og þrátt fyrir að atvinnuleysi nái hámarki á árinu er líklegt að það reynist skammvinnur toppur, að öðru óbreyttu. Þegar hagkerfið tekur við sér á ný mun atvinnuleysi minnka á ný. Spáð er 4,0% atvinnuleysi á næsta ári og 3,6% árið 2028.