Kaupmáttur launa heldur áfram að aukast þrátt fyrir hægari launahækkanir, en þó mun hægar en áður. Ársverðbólga mældist 5,3% í júlí og raunlaun hafa því hækkað um 0,4% á síðastliðnum 12 mánuðum. Til samanburðar jókst kaupmáttur launa um 0,7% árið 2024 og 3,7% árið 2025. Í þjóðhagsspá okkar er gert ráð fyrir 6,2% hækkun launa að jafnaði í ár, 5,7% á næsta ári og 4,9% árið 2028, og að kaupmáttur vaxi um ríflega prósentu á ári út spátímann.

Hægari fjölgun erlendra ríkisborgara

Erlendum ríkisborgurum með lögheimili á Íslandi fjölgaði um 3,1% milli ára á öðrum ársfjórðungi og voru þeir 71.130 talsins í lok fjórðungsins, eða 17,9% landsmanna samkvæmt Hagstofunni. Hægt hefur á fjölgun erlendra ríkisborgara nær samfellt frá ársbyrjun 2023, þegar hún mældist 20,1%, og hefur hún ekki mælst hægari síðan á faraldursárunum. Í uppsveiflunni fyrir faraldur fór fjölgunin hæst í 24,5% undir lok árs 2017.

Tölur Þjóðskrár sýna meira afgerandi þróun að þessu leyti: þar voru 83.719 erlendir ríkisborgarar skráðir með búsetu hér á landi 1. ágúst og hafði þeim fækkað um 220, eða 0,3%, frá 1. desember 2025.

Fjölgun erlendra ríkisborgara hefur löngum fylgt stöðu vinnumarkaðarins, enda flytur fólk síður hingað til lands þegar færri störf eru í boði. Hægari aðflutningur er því ein af fjölmörgum vísbendingum um kólnun á vinnumarkaðnum. Til dæmis mældist skráð atvinnuleysi 4,0% í júlí á landinu öllu, en að baki þeirri tölu liggur mikill munur eftir ríkisfangi: 7,9% meðal erlendra ríkisborgara en 2,5% meðal Íslendinga. Fyrstu sjö mánuði ársins mældist það 9,3% að meðaltali meðal erlendra ríkisborgara en 2,7% meðal Íslendinga, og hefur atvinnuleysi meðal erlendra ríkisborgara aukist milli ára hvern einasta mánuð frá haustinu 2023.

Færri flytja því hingað til lands og vinnuaflið vex hægar en áður, á sama tíma og slaki hefur myndast á vinnumarkaði. Þetta tvennt togast á: minna framboð af vinnuafli heldur aftur af slakanum, en á móti dregur úr eftirspurn í hagkerfinu þegar fólki fækkar.

Atvinnuleysi eftir því hvernig er talið

Mælingarnar tvær á atvinnuleysi hafa lengi sagt sömu sögu, þótt þær mæli ekki alveg það sama. Vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar er úrtakskönnun og sveiflast því meira milli mánaða en skráð atvinnuleysi Vinnumálastofnunar sem byggir á skráningu hjá stofnuninni. Skilgreiningarnar eru einnig ólíkar: til að teljast á atvinnuleysisskrá þarf fólk að uppfylla skilyrði um bótarétt, en í vinnumarkaðsrannsókninni telst hver sá atvinnulaus sem var án vinnu í viðmiðunarvikunni, hefur verið í atvinnuleit síðustu fjórar vikur og getur hafið störf innan tveggja vikna, hvort sem hann á rétt á bótum eða ekki. Þá getur fólk verið að hluta atvinnulaust á skrá Vinnumálastofnunar en það er ekki mögulegt í rannsókninni.

Þegar leiðir skilja með mælingunum tveimur er yfirleitt skýring á því. Í faraldrinum mældist skráð atvinnuleysi langt yfir því sem rannsókn Hagstofunnar sýndi og munurinn fór mest í tæp tíu prósentustig vorið 2020. Þar réð hlutabótaleiðin mestu, en 37 þúsund launamenn höfðu nýtt hana um miðjan maí það ár. Fólk hélt ráðningarsambandi í skertu starfshlutfalli og fékk bætur á móti, og taldist því starfandi í könnuninni þótt það væri á atvinnuleysisskrá Vinnumálastofnunar.

Í ársbyrjun skildu aftur leiðir, nú í hina áttina. Vinnumarkaðsrannsóknin tók að mæla umtalsvert meira atvinnuleysi en skráðar tölur, og sá munur náði hámarki í maí. Maí er þó jafnan sá mánuður þar sem mælingarnar eru hvað mest ósamstíga, enda toppar rannsóknin að jafnaði í maí en skráðar tölur um hávetur, og munurinn hefur oft mælst meiri í maí á fyrri árum. Það sem gerir árið í ár sérstakt er ekki munurinn á mælingunum heldur hversu lengi hann hefur varað. Í fimm mánuði samfleytt, frá janúar fram í maí, mældi rannsókn Hagstofunnar atvinnuleysi langt yfir skráðum tölum, og svo langt samfellt tímabil með jafn miklum mun finnst hvergi annars staðar í gögnum frá 2003. Slík frávik hafa þó myndast áður, meðal annars árin 2006, 2013 og 2014, þótt þau hafi ekki staðið jafn lengi.

Í júní gekk þessi munur svo til baka og mælingarnar voru í góðu samræmi, þegar rannsóknin sýndi 3,9% atvinnuleysi á móti 4,0% skráðu. Skýringin á því er árstíðabundin: yfir sumarmánuðina fá námsmenn vinnu, en þeir teljast atvinnulausir í rannsókninni ef þeir eru í atvinnuleit þótt þeir eigi almennt ekki rétt á bótum.

Skýringin á fráviki fyrri hluta ársins liggur síður fyrir. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofunni hefur engin breyting orðið á aðferðafræði, úrtaki eða gagnasöfnun rannsóknarinnar, heldur er líklegast að þar fari saman áhrif ýmissa þátta. Rétt er að hafa í huga að rannsóknin er úrtakskönnun og vikmörk í hverjum einstökum mánuði eru veruleg. Í janúar mat Hagstofan til að mynda fjölda atvinnulausra 19.700 með vikmörkum upp á 4.900 manns, svo einstakar mánaðarmælingar segja takmarkaða sögu.

Endurskoðun samninga framundan á breyttum vinnumarkaði

Endurskoðun stórs hluta kjarasamninga á íslenskum vinnumarkaði vegna forsenduákvæða í samningunum fer fram í september. Þar er miðað við að ársverðbólga verði undir 4,7% í ágúst, eða að sex mánaða verðbólga á tímabilinu mars til ágúst fari ekki yfir 4,4% á árshraða. Verðbólga hefur mælst yfir 5% allt árið og spá okkar hljóðar upp á 5,6% í ágúst, svo ákvæðið verður nær örugglega virkjað. Hagstofan birtir ágústmælinguna 27. ágúst.

Langtímakjarasamningarnir sem móta launaþróun voru undirritaðir í mars 2024 og gilda út janúar árið 2028. Þegar samningarnir voru undirritaðir mældist atvinnuleysi á fyrsta ársfjórðungi 4,1% samkvæmt vinnumarkaðsrannsókninni og 3,8% samkvæmt skráðum tölum Vinnumálastofnunar, og launavísitalan hækkaði um 7,4% milli ára, enda var spenna á vinnumarkaði enn töluverð og launaskrið henni samfara allnokkurt. Nú er árshækkunartaktur launa kominn niður í 5,7% og atvinnuleysi hefur á móti aukist jafnt og þétt. Sú hjöðnun á sér að stórum hluta skýringu í opinbera vinnumarkaðnum. Þegar samið var í opinbera geiranum í kjölfar Stöðugleikasamninganna tók launavísitala opinberra starfsmanna mikinn kipp og fór hæst í 13,1% árshækkun vorið 2025, langt umfram almenna markaðinn. Sá kippur er nú genginn til baka og markaðirnir tveir mælast í svipuðum takti á ný.

Á fyrri hluta ársins fór atvinnuleysi samkvæmt vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar fram úr árshækkun launa en öfugt við flest ef ekki öll nágrannaríki er hækkunartaktur launa alla jafna hraðari en sem nemur atvinnuleysishlutfallinu. Það endurspeglar hversu heitt vinnumarkaðurinn hér á landi hefur löngum verið keyrður. Rétt er þó að varast að lesa of mikið í skurðpunkta þessara tveggja stærða, enda mælir önnur breytingu milli ára en hin hlutfall af vinnuafli. Tímasetningin í ár er engu að síður athyglisverð. Slíkt gerist helst að vori þegar mæling rannsóknarinnar er í hámarki, en í ár gerðist það einnig í janúar og febrúar. Það er sjaldgæfara en virðast kann, því frá árinu 2015 hafði það aðeins gerst einu sinni að vetri, í febrúar 2020, eftir að atvinnuleysi hafði aukist jafnt og þétt misserin á undan. Þessi þróun varpar ljósi á hvernig spennan sem einkenndi vinnumarkaðinn þegar samið var í mars 2024 er ekki lengur fyrir hendi, og forsendur samninganna verða endurskoðaðar í öðru umhverfi en þær voru reistar á.

Á sama tíma stendur heildarfjöldi launafólks nánast í stað, en þróunin er mjög mismunandi eftir því hvar á vinnumarkaði er litið. Á almennum vinnumarkaði hefur störfum fækkað samfellt undanfarin misseri og nam fækkunin 1,9% milli ára í maí, á meðan störfum í opinberri þjónustu fjölgaði um 4,9%. Ráðningar hins opinbera ráðast af fjárheimildum fremur en eftirspurn á markaði, og kólnunin á vinnumarkaði er því bundin við annan helming hans. Við bætist að hægt hefur á aðflutningi erlends vinnuafls, eins og rakið var hér að framan. Slakinn á vinnumarkaði kemur því ekki eingöngu fram í því að störfum fækki, heldur endurspeglast einnig í því að færri koma til landsins til að starfa á íslenskum vinnumarkaði. Það dregur úr heildaratvinnuleysi frá því sem ella væri og er í raun ein birtingarmynd þess hversu sveigjanlegur íslenskur vinnumarkaður er.

Samkomulag líklegra en uppsögn samninga

Verðbólgan virkjar væntanlega forsenduákvæði kjarasamninga en slakinn á vinnumarkaði mun setja mark sitt á endurskoðun þeirra. Við teljum eftir sem áður líklegast að aðilar vinnumarkaðarins nái samkomulagi án þess að til uppsagnar samninga komi, og að samið verði um hóflega frekari hækkun launaliðarins fyrir árið 2027 annaðhvort hvað varðar 3,5% almennu hækkunina, hærra gólf fyrir launafólk á lægstu laununum (23.750 kr. í núgildandi samningum) eða blöndu beggja. Í þjóðhagsspá okkar frá júní sl. er gert ráð fyrir að launahækkanir verði lítillega umfram það sem núverandi samningar kveða á um á næsta ári, en umtalsvert minni en að jafnaði síðasta áratug þegar laun hækkuðu um 7,6% á ári.