Útlit fyrir að verðbólga mælist yfir forsenduákvæði kjarasamninga í ágúst

Vísitala neysluverðs (VNV) hækkaði um 0,9% í júní og ársverðbólga jókst lítillega úr 5,1% í 5,2%. Verðbólga án húsnæðis jókst einnig og hefur ársverðbólga verið yfir 5% frá áramótum. Hækkun flugverðs hafði mest áhrif á mælinguna, en flugfargjöld til útlanda hækkuðu um 20% á milli mánaða og hefur flugverð aldrei hækkað jafnmikið í júní svo langt aftur sem gögn Hagstofunnar ná. Hækkunin er að hluta til árstíðabundin, þar sem flugverð hækkar jafnan yfir sumartímann, en hún endurspeglar líklega einnig mikla hækkun á þotueldsneyti undanfarið. Reiknuð húsaleiga hækkaði um 0,6% og veitingahús og gistiþjónusta um 2,2%, sem skýrist af talsverðri hækkun á gistiþjónustu sem má rekja til árstíðabundinnar sveiflu. Undirliggjandi verðbólga miðað við kjarnavísitölur jókst einnig í mánuðinum sem bendir til þess að undirliggjandi verðbólguþrýstingur sé að aukast.

Ef bráðabirgðaspá Greiningar gengur eftir mun ársverðbólga mælast 5,4% í ágúst og þar með verða yfir forsenduákvæði kjarasamninga. Gert er ráð fyrir auknum innfluttum verðbólguþrýstingi á næstu mánuðum í kjölfar átaka við Persaflóa. Friðarviðræður eru nú í gangi og hefur hráolíuverð lækkað skarpt í kjölfarið. Óvíst er hvort sú lækkun reynist varanleg, en þó er gert ráð fyrir lítillegri lækkun eldsneytisverðs á næstunni.

Atvinnuleysi nær toppi og laun hækka hægar

Skráð atvinnuleysi var 4,2% í maí samkvæmt Vinnumálastofnun, samanborið við 4,6% í apríl. Hlutfallið hefur lækkað frá því það náði hámarki í byrjun árs í 4,9%, en jafnan er atvinnuleysi lægst yfir sumarmánuðina. Atvinnuleysi hefur aukist jafnt og þétt undanfarið og ekki mælst meira yfir árið síðan í faraldrinum, en slaki hefur myndast í takti við breytta stöðu hagkerfisins, þar sem þrálát verðbólga og háir vextir eru farin að hafa áhrif. Atvinnuleysi er töluvert hærra meðal erlendra ríkisborgara eða um 8,7% í maí, samanborið við 2,6% meðal Íslendinga. Launavísitala lækkaði um 0,3% milli mánaða í maí og hefur launavísitalan hækkað um 5,9% á síðastliðnum 12 mánuðum, sem er minnsta hækkun á þennan mælikvarða síðan í byrjun árs 2020. Þrátt fyrir aukna verðbólgu á árinu og hægari hækkun launa eykst kaupmáttur áfram og hafa raunlaun hækkað um 0,8% á síðastliðnum 12 mánuðum.

Eins og fram kom hér að framan mun forsenduákvæði kjarasamninga líklega virkjast í haust, þar sem ársverðbólga mun að öllum líkindum mælast yfir 4,7% í ágúst. Þrátt fyrir það er talið að aðilar vinnumarkaðarins nái samkomulagi án þess að til uppsagnar samninga komi og er líklegasta niðurstaðan sú að samið verði um hækkun launaliðarins fyrir árið 2027. Greining Íslandsbanka spáir 6,2% hækkun launa í ár, 5,7% á næsta ári og 4,9% árið 2028. Hækkanirnar verða þó hóflegar í sögulegu samhengi þar sem launaskrið á tímabilinu verður takmarkað. Þá er því spáð að atvinnuleysi nái toppi á árinu og verði að meðaltali 4,5%, áður en það minnkar á ný. Spáð er 4,0% atvinnuleysi á næsta ári og 3,6% árið 2028.

Raunverð íbúða lækkar áfram

Íbúðaverð lækkaði um 0,4% í maí frá fyrri mánuði sem er fyrsta lækkun ársins og skýrist hún einkum af þróun sérbýlis á höfuðborgarsvæðinu, þar sem verð lækkaði um 2,9% á milli mánaða. Á sama tíma hækkaði verð fjölbýlis á höfuðborgarsvæðinu um 0,3%. Þrátt fyrir að íbúðaverð hafi hækkað að nafnvirði síðustu tólf mánuði hefur raunverð íbúða lækkað frá því í ágúst í fyrra. Leiguverð á höfuðborgarsvæðinu hækkaði um 0,4% í maí frá fyrri mánuði og á síðustu tólf mánuðum um 4,9%. Leiga hefur því að undanförnu hækkað hraðar en íbúðaverð en dregið hefur þó úr árshækkunartaktinum.

Dregið hefur úr umsvifum á markaði. Á fyrstu fjórum mánuðum ársins voru kaupsamningar 12% færri en á sama tímabili í fyrra, en þó talsvert fleiri en árið 2023. Nýbyggðar íbúðir eru nú um 40% af heildarframboði en einungis um 19% kaupsamninga á árinu eru vegna nýbygginga. Birgðatími nýbygginga er um 14 mánuðir, eða um tvöfalt lengri en hjá eldri íbúðum.

Útlit er fyrir að markaðurinn verði rólegur á næstunni en þó ekki í frosti og Greining Íslandsbanka telur því að eftirspurn taki svo að aukast þegar líða tekur á næsta ár og að árið 2028 hækki íbúðaverð mest eða um 6,5%.

Kortavelta kólnar áfram

Kortavelta heimila nam tæplega 146 milljörðum króna í maí. Kortavelta jókst um 3% í krónum talið miðað við sama mánuð í fyrra en að teknu tilliti til verðlags- og gengisbreytinga dróst hún saman um 0,8%, annan mánuðinn í röð. Líkt og undanfarið er það erlend velta sem dregur vagninn á meðan velta innanlands gefur eftir; velta heimila innanlands dróst saman um tæplega 5% á meðan velta þeirra erlendis jókst um 13% á milli ára. Seðlabankinn uppfærði jafnframt gögn sín fyrir apríl og reyndist samdrátturinn þá talsvert minni en áður var talið, eða 1,8% að raunvirði í stað tæplega 7%. Það sem af er ári hafa Íslendingar farið í um 14,5% færri utanlandsferðir en á sama tíma í fyrra.

Þróunin í kortaveltunni bendir til þess að hægt hafi á neyslu heimilanna. Einkaneysla jókst að raunvirði um 2,2% milli ára á fyrsta fjórðungi og væntingar heimila eru nú í lægstu gildum í sex ár. Þrátt fyrir þetta er staða heimilanna áfram sterk, sparnaður er enn tiltölulega mikill og kaupmáttur launa hefur haldið áfram að aukast. Í þjóðhagsspá Greiningar er gert ráð fyrir hóflegum vexti einkaneyslu á árinu í heild eða um 1,9%.

Óvenjulegur stöðugleiki krónunnar?

Undanfarin ár hefur gengi krónu verið glettilega stöðugt þótt ýmislegt hafi gengið á innanlands sem utan. Eftir lítilsháttar styrkingu krónunnar á síðasta ári hefur hún sótt frekar í sig veðrið það sem af er ári og var meðalgengi krónu í apríl tæplega 2% sterkara en í desember 2025 miðað við gengisvísitölu Seðlabankans. Hægfara styrking nafngengis krónu undanfarin misseri, á sama tíma og bæði laun og verðlag hafa hækkað talsvert hraðar en gerist og gengur í viðskiptalöndum, hefur leitt til talsverðrar hækkunar á raungengi krónu. Raungengi miðað við hlutfallslegt verðlag er býsna hátt um þessar mundir og slær raunar í hæstu hæðir miðað við hágildi síðustu áratuga.

Útlit er fyrir minnkandi viðskiptahalla við útlönd. Þar sem laun og verðlag hækka hraðar hér en í viðskiptalöndum fer þó ekki hjá því að nafngengi krónu þurfi að gefa eftir síðar meir. Gengisspá Greiningar gerir ráð fyrir hægfara veikingu fremur en snarpri leiðréttingu, þannig að krónan veikist jafnt og þétt og verður að jafnaði 5% veikari í lok spátímans en í árslok 2025.

Horfur á hóflegri viðskiptahalla

Viðskiptahalli við útlönd var 32,1 ma.kr. á fyrsta fjórðungi þessa árs, sem var ríflega helmingi minni halli en á sama tíma fyrir ári. Batnandi viðskiptajöfnuð milli ára má að mestu þakka mun minni vöruskiptahalla, auk þess sem afgangur af þjónustujöfnuði jókst milli ára. Þróunin í gagnaverageiranum leikur allstórt hlutverk í viðsnúningnum, en samanlagt var afgangur af slíkum viðskiptum tæpir 6 ma.kr. á upphafsfjórðungi þessa árs samanborið við 66 ma.kr. halla á sama tíma í fyrra.

Eftir talsverðan viðskiptahalla síðustu tvö ár eru horfur á betra jafnvægi í utanríkisviðskiptum. Útflutningur jókst um 1% í fyrra og horfur eru á aðeins meiri vexti útflutnings í ár, nær alfarið vegna meiri útfluttrar þjónustu, ekki síst tengt hugverkageiranum. Á móti er útlit fyrir að innflutningur skreppi saman um 0,6% í ár, ekki síst vegna minni innflutnings á tölvubúnaði fyrir gagnaver. Greining áætlar að viðskiptahalli mælist tæp 2% af VLF í ár og í kringum 1,5% af VLF næstu tvö ár.