Verðbólguhorfur næstu mánaða lykilatriði fyrir kjarasamninga

Vísitala neysluverðs (VNV) hækkaði um 0,8% í apríl og ársverðbólga hjaðnaði úr 5,4% í 5,2%. Verðbólga án húsnæðis hjaðnaði einnig. Hækkun vísitölunnar var fyrst og fremst drifin áfram af eldsneytisverði, flugverði og reiknaðri húsaleigu, á meðan verð í flestum öðrum flokkum stóð nánast í stað. Undirliggjandi verðbólguþrýstingur virðist ekki vera að aukast og allar kjarnavísitölur lækkuðu á ársgrundvelli. Þrátt fyrir hjöðnun verðbólgu er gert ráð fyrir auknum innfluttum verðbólguþrýstingi á næstu mánuðum, vegna ástandsins við Persaflóa. Umfang hækkunarinnar og hversu lengi hún varir ræðst að verulegu leyti af framvindu átaka við Persaflóa, sem skapar áfram töluverða óvissu um verðbólguhorfur.

Bráðabirgðaspá gerir ráð fyrir að ársverðbólga hjaðni smám saman næstu mánuði, en óvissan er mikil. Miðað við grunnspá Greiningar mun ársverðbólga mælast yfir 4,7% forsenduákvæði kjarasamninga í ágúst. Greining telur líklegt að vextir verði hækkaði í næstu ákvörðun Peningastefnunefndar þann 20. maí.

Óvissa um verðbólguhorfur vegna átaka við Persaflóa

Vegna óvissu gaf Greining út sviðsmyndir fyrir verðbólguhorfur. Í grunnsviðsmynd er gert ráð fyrir að siglingaumferð um Hormússund verði áfram takmörkuð og að eðlilegt ástand náist ekki fyrr en eftir 10–14 vikur, sem heldur uppi verðbólguþrýstingi langt fram á sumar. Í jákvæðri sviðsmynd opnast Hormússund á ný á næstunni, truflanir á framboði reynast skammlífar og áhrif á verðlag takmarkast við tímabundnar og hóflegar hækkanir. Í neikvæðri sviðsmynd eru truflanir langvinnar, eldsneytisverð helst hátt í að minnsta kosti sex mánuði og aukinn innfluttur verðbólguþrýstingur dreifist yfir fleiri liði VNV á 6–12 mánaða tímabili.

Allar sviðsmyndir eiga það sameiginlegt að verð á eldsneyti, flugfargjöldum og flutningum hækkar í kjölfar átakanna; munurinn liggur fyrst og fremst í umfangi hækkana og því hversu lengi áhrifin vara. Í grunn- og neikvæðri sviðsmynd er gert ráð fyrir að forsenduákvæði kjarasamninga virkist í ágúst. Framvinda mála við Persaflóa á næstunni mun ráða miklu um þróun verðbólgu. Í grunnsviðsmyndinni er gert ráð fyrir að ársverðbólga verði 4,7% í desember, í jákvæðu sviðsmyndinni 3,8% en í neikvæðu mun hún mælast allt að 5,5%.

Kólnun en ekkert frost á íbúðamarkaði

Íbúðamarkaðurinn hefur kólnað á undanförnum misserum, þó ekkert bendi til þess að frost sé á markaðinum. Bæði íbúðaverð og leiguverð hækkuðu þó á milli mánaða í mars.  Íbúðaverð hækkaði um 0,6% í mars og hefur nú hækkað þrjá mánuði í röð, eftir tímabil þar sem verð ýmist stóð í stað eða lækkaði. Á síðustu tólf mánuðum hefur íbúðaverð hækkað um 2,6% á landsvísu. Leiguverð hækkaði um 1,5% í mars og hefur hækkað talsvert síðustu tvo mánuði, þannig að árshækkun leiguverðs hefur aukist á ný og mælist nú 6,3%.

Dregið hefur úr umsvifum á íbúðamarkaði, þar sem velta og fjöldi kaupsamninga hefur dregist saman á milli ára, auk þess sem framboð íbúða til sölu hefur aukist töluvert. Birgðatími íbúða hefur lengst og mælist nú um sex mánuðir að meðaltali, en birgðatími nýbygginga er umtalsvert lengri. Hlutfall íbúða sem seljast undir ásettu verði hefur einnig aukist. Þróunin undanfarna mánuði bendir til minni eftirspurnarþrýstings en áður og er gert ráð fyrir tíðindalitlum íbúðamarkaði á þessu ári. Greining Íslandsbanka spáir 3,8% hækkun íbúðaverðs á árinu sem yrði minnsta hækkun íbúðaverðs frá árinu 2013. Með hjöðnun verðbólgu þegar fram í sækir, lægra vaxtastigi og auknum umsvifum í hagkerfinu má búast við að eftirspurn á íbúðamarkaði muni glæðast á nýjan leik.

Ferðaþjónustuárið byrjar betur en óttast var

Brottfarir erlendra farþega um Keflavíkurflugvöll voru um 155 þúsund í mars, sem jafngildir 1,6% fjölgun milli ára og er fyrsti mánuðurinn frá september í fyrra þar sem farþegum fjölgar milli ára. Bandaríkjamenn, Bretar og Kínverjar voru fjölmennustu ferðamennirnir í mánuðinum og fjölgaði í öllum hópum milli ára. Fyrsti fjórðungur ársins reyndist því yfir væntingum, þar sem heimsóknir erlends ferðafólks voru nánast jafn margar og á sama tíma í fyrra. Önnur gögn styðja svipaða mynd, til að mynda fjölgaði gistinóttum erlendra gesta um 6% í febrúar og kortavelta erlendra aðila hefur verið að ná jafnvægi eftir dýfu í lok árs 2025. Horfur fyrir háönnina eru allgóðar, meðal annars í ljósi aukinnar eftirspurnar vegna almyrkvans 12. ágúst sem gæti aukið aðsókn ferðamanna verulega á vesturhluta landsins.

Þrátt fyrir betri byrjun ársins er mikil óvissa um þróunina í haust, ekki síst í ljósi áhrifa af ófriðnum við Persaflóa á flugfargjöld og ferðavilja. Í uppfærðri spá Greiningar um ferðamannafjölda er áætlað að fjöldinn verði nánast óbreyttur frá síðasta ári, þegar fjöldi ferðamanna var tæplega 2,27 milljónir.

Staða fyrstu kaupenda þrengist

Hlutfall fyrstu kaupenda hefur haldið velli undanfarin misseri og mælst yfir 10 ára meðaltali, þrátt fyrir miklar verðhækkanir síðustu ára, hátt vaxtastig og ströng lánþegaskilyrði. Þrátt fyrir það benda gögn til þess að staða fyrstu kaupenda sé farin að þrengjast, og að þeir hafi í auknum mæli þurft að aðlaga kaup sín breyttum aðstæðum. Verðbil milli fyrstu kaupenda og annarra kaupenda hefur víkkað og mældist 22,2 m.kr. í febrúar 2026. Það jafngildir 37% hærra kaupverði annarra kaupenda og hefur bilið ekki verið meira síðan 2009. Sambærileg mynd blasir við þegar meðalkaupverð fyrstu kaupenda er borið saman við þróun íbúðaverðs. Á síðustu tveimur árum hefur vísitala íbúðaverðs hækkað um 11%, á meðan meðalkaupverð fyrstu kaupenda hefur að mestu staðið í stað.

Samhliða þessu hefur veðsetningarhlutfall fyrstu kaupenda hækkað undanfarin misseri, úr 67% í 73%, á sama tíma og veðsetningarhlutfall allra kaupenda hefur lækkað. Þessi staða endurspeglar þrengri stöðu fyrstu kaupenda á markaðnum en áður.