Persaflóaríkin framleiða nærri 3 af hverjum 10 hráolíutunnum sem unnar eru á degi hverjum á heimsvísu. Það munar því um minna þegar truflun verður á framleiðslu og útflutningi frá svæðinu í þeim mæli sem raunin hefur verið síðustu vikur. Þótt stórir framleiðendur á borð við Sádi Arabíu og Sameinuðu arabísku furstadæmin (SAF) hafi aðrar leiðir til að flytja hluta framleiðslu sinnar á alþjóðamarkaði er meginhluti þessa magns háður því að komast um Hormuz-sund til kaupenda um víða veröld.
Persaflóaátök: Verðbólguáhætta vex hér sem erlendis
Hækkandi hrávöru- og flutningskostnaður vegna átaka við Persaflóann gæti snúið við hjöðnun innfluttrar verðbólgu. Fyrir Ísland eykst hætta á þrálátari verðbólgu og sterkari afleiddum áhrifum á verðlag með hverri viku sem átökin standa.
Eins og flestum er kunnugt hafa áhrifin á hráolíuverð af átökunum við Persaflóann verið mikil. Tunnan af Brent-hráolíu, sem er viðmiðunarverð fyrir Evrópumarkað, kostar nú 108 Bandaríkjadollara og hefur verð á henni hækkað um ríflega 90% frá áramótum. Svipaða sögu er að segja af viðmiðunarverði á bensíni, díselolíu og þotueldsneyti. Miðað við algengt viðmiðunarverð í Evrópu hefur bensínverð þannig hækkað um 67%, verð á díselolíu um 118% og verð á þotueldsneyti um 163% frá áramótum. Eins og myndin sýnir er verð á mörgum þessara afurða nú á svipuðum slóðum og það fór hæst á fyrstu mánuðum Úkraínustríðsins og hefur enn farið hækkandi allt fram á síðustu daga.
Þá er um fimmtungur af jarðgasi unninn á svæðinu og verð á því hefur hækkað verulega á Asíu- og Evrópumörkuðum. Mun minni hækkun hefur hins vegar orðið á jarðgasi vestan hafs, enda Bandaríkjamenn sjálfum sér nógir um jarðgas og markaðir með gasið eru mun staðbundnari en raunin er með vökvaafurðir hráolíunnar.
Áhrif átakanna eru þó farin að segja víðar til sín en eingöngu í dýrara eldsneyti. Vaxandi áhyggjur eru af framleiðslukostnaði og framleiðslugetu í hinum ýmsu iðnaðargeirum sem treysta á aðföng frá átakasvæðinu. Má þar nefna að samkvæmt samantekt The Economist koma 22% s.k. þvagefnis (e. urea), mikilvægs hráefnis við áburðar- og iðnaðarframleiðslu frá svæðinu. Hlutdeildin er 24% í tilfelli áls, þriðjungur af framleiddu helíum og 45% af brennisteini.
Framleiðsla á plastefnum er einnig býsna háð aðföngum frá svæðinu, til að mynda nafta (45% heimsframboðs). Þá komur fjórðungur iðnaðardemanta og 20% af tréspíritus (metanóli) frá Persaflóasvæðinu.
Eins og nærri má geta hefur verð á mörgum þessara vara rokið upp undanfarið þótt það hafi ekki vakið sömu athygli og eldsneytisverðhækkunin. Að sama skapi hafa til að mynda ýmsir framleiðendur plasts í Asíu tímabundið rift samningum með vísan til s.k. force majeure ákvæða, þ.e. utanaðkomandi og óviðráðanlegra aðstæðna.
Helíum hefur sjálfsagt ekki verið á bingóspjaldi margra sem mikilvægt hráefni sem lenda myndi undir hælnum á framangreindum átökum. Sú er þó raunin enda kemur þriðjungur heimsframboðs sem fyrr segir frá Persaflóa. Helíum er m.a. notað til að kæla þá öflugu segla sem notaðir eru við framleiðslu á rökrásum á borð við örgjörva og tölvuminni. Risaverksmiðjan Ras Laffan, sem hefur verið í fréttum sem einn stærsti jarðgasframleiðandi heims, framleiðir einnig stóran hluta þess helíum sem notað er í iðnaði á heimsvísu. Starfsemi hennar starfsemi hefur raskast verulega eftir árásir Írana og hafa áhyggjur magnast undanfarið af yfirvofandi skorti.
Verðmyndun á helíum er ekki virk á heimsmarkaði með sama hætti og á ofangreindum hrávörum en þar sem ekki fyrirfinnst einföld staðkvæmdarvara fyrir helíumgasið gæti orðið veruleg truflun á framleiðslu tölvubúnaðar ef skortur verður viðvarandi á því.
Þótt þessi hráefni vegi lítið í beinum innflutningi til Íslands vega þau verulega í þeim vörum sem hingað eru fluttar. Þessu til viðbótar kemur hærri flutningskostnaður með skipum og flugvélum hingað til lands. Með hverri viku sem líður án þess að framboð af hrávörum frá Persaflóaríkjum komist í samt lag aukast því líkur á veruleg röskun verði á alþjóðlegum framleiðslukeðjum og að verðskellurinn sem af átökunum hlýst verði þeim mun víðtækari og langvinnari.
Þannig má segja að áhrifin af stríðinu við Persaflóa berist nú um þrjár meginrásir:
- Olía og olíuafurðir
- Jarðgas
- Iðnaðarhráefni
Innfluttar vörur hafa undanfarið dregið úr heildar verðbólguþrýstingi enda krónan verið tiltölulega stöðug og verðbólga erlendis almennt farið hjaðnandi. Það gæti breyst á næstunni ef ófriðurinn við Persaflóann dregst á langinn. Líkt og aðrir seðlabankar hefur Seðlabanki Íslands verulegar áhyggjur af þessari þróun eins og glöggt kom fram við vaxtaákvörðunina 18. mars.
Ólíkt flestum þeirra bíður okkar seðlabanka að auki sú áskorun að ná stjórn á langtíma verðbólguvæntingum. Þegar sú er raunin er aukin hætta á því að utanaðkomandi verðskellir á borð við þann sem virðist nú vera að skella á íslensku hagkerfi verði langvinnari þar sem afleidd áhrif þeirra á almenna verðbólguþróun eru sterkari en ella. Þar bætir ekki úr skák að vaxandi líkur eru á að endurskoðunarákvæði kjarasamninga virkist í haust enda gildir þar einu hver orsökin fyrir þeirri verðbólgu sem þar er til hliðsjónar er.
