Aukinn vöruskiptahalli í fyrra

Hagstofan hafði áður birt tölur yfir vöruskipti og þjónustuviðskipti við útlönd á síðasta ári. Þar kom fram að 385 ma.kr. halli var á vöruskiptum við útlönd í fyrra en afgangur af þjónustuviðskiptum var 273 ma.kr. Á milli ára jókst vöruskiptahallinn um 62 ma.kr. en þjónustuafgangurinn óx á sama tíma um 8 ma.kr. Samanlagt var því halli á vöru- og þjónustuviðskiptum 112 ma.kr. í fyrra og jókst hann um 54 ma.kr. milli ára. Það er þó bót í máli að bróðurparturinn af aukningunni í vöruskiptahallanum, og þar með samanlögðum halla á vöru- og þjónustujöfnuði, skrifast á gífurlegan innflutning á tölvubúnaði fyrir gagnaver. Tilgangurinn með þeim innflutningi er auðvitað að mestu leyti að skapa útflutningstekjur með þjónustu gagnaveranna og hann er þar að auki fjármagnaður með beinum hætti af erlendum aðilum. Hefur hallinn því ekki myndað lækkunarþrýsting á gengi krónu eins og ætla mætti af ofangreindum tölum við fyrstu sýn.

Hugverkaiðnaður sækir í sig veðrið

Aukin umsvif gagnaverageirans eru raunar þegar farin að segja til sín í vaxandi þjónustuútflutningi. Þannig nefnir Hagstofan að útflutningstekjur af fjarskipta-, tölvu- og upplýsingaþjónustu voru nærri tvöfalt meiri á lokafjórðungi síðasta árs en á sama tíma ári fyrr. Þann vöxt megi að mestu rekja til vaxtar í starfsemi gagnavera. Þess má geta að heildar útflutningstekjur af framangreindri starfsemi námu 110 ma.kr. á síðasta ári og jukust um 50% frá árinu 2024.

Gagnaverageirinn er hluti af þeim fjölskrúðuga flokki útflutningsgreina sem teljast til hugverkaiðnaðar. Slík starfsemi hefur orðið veigameiri í útflutningstekjum þjóðarbúsins undanfarin ár. Í fyrra námu útflutningstekjur af þessum toga til að mynda 292 ma.kr., eða sem samsvarar 15% af heildar útflutningstekjum síðasta árs. Er það litlu minna en sjávarafurðir (359 ma.kr. / 18%) og áliðnaður (318 ma.kr. / 16%) skiluðu í kassann í fyrra. Stærstur í heildartekjunum var þó hlutur ferðaþjónustunnar en útflutningstekjur hennar námu 629 ma.kr. eða 32% af heildartekjum útflutningsgreina á síðasta ári. Því ber að halda til haga að hlutur innlends virðisauka í heildartekjunum er mismikill eftir geirum. Hann er þannig talsvert minni í tilfelli áliðnaðar en hinna megingreinanna þar sem innflutt aðföng vega all þungt í framleiðslukostnaði áls auk þess sem álverin eru alfarið í erlendri eigu.

Lítilsháttar halli á þáttatekjujöfnuði í fyrra

Jöfnuður frumþáttatekna er sá hluti greiðslujafnaðarbókhalds Seðlabankans sem nær yfir greiðslur milli landa vegna vinnuframlags eða tekna og gjalda af fjármagni, s.s. vaxta og arðs. Á lokafjórðungi síðasta árs var lítilsháttar afgangur af þessum hluta viðskiptajafnaðar en á árinu 2025 í heild var þáttatekjujöfnuðurinn neikvæður um 11 ma.kr. Talsverðar sveiflur hafa oft verið á jöfnuði þáttatekna, ekki síst tengt arðsemi álveranna þriggja sem öll eru í erlendri eigu. Þau njóta ávaxtanna af háu álverði í ríkari mæli en innlendir aðilar en taka að sama skapi á sig stóran hluta skellsins þegar álverð er lágt.

..en halli á hreinum rekstrarframlögum fer vaxandi

Meiri munur er milli tekna og gjalda á fjórða helsta undirlið viðskiptajafnaðar. Hrein rekstrarframlög milli landa ná yfir greiðslur á borð við framlög vegna alþjóðasamstarfs og peningasendingar milli vina og vandamanna. Eins og sjá má af myndinni hafa framlög frá einstaklingum hér á landi til annarra landa vaxið verulega undanfarinn áratug eða svo. Slík framlög voru í fyrra alls 59 ma.kr. Fyrir áratug síðan námu slík framlög hins vegar 7,3 ma.kr. og hafa þau því áttfaldast á því tímabili í krónum talið.

Þessi framlög endurspegla fyrst og fremst þann hluta vinnulauna sem erlendir ríkisborgarar þéna hérlendis en senda til ættingja í heimalandi sínu og hafa þau margfaldast á sama tíma og erlendum ríkisborgurum hér á landi hefur fjölgað mikið. Rétt eins og í tilfelli álveranna ber þó að halda til haga að innlendur virðisauki af vinnuframlagi þessa fólks verður að stórum hluta eftir hér á landi í gegn um neysluútgjöld þeirra, tekjuafgangs í þeim geirum sem viðkomandi starfa og skatttekjur af launagreiðslunum.

Verulegur viðskiptahalli í fyrra en horfur þokkalegar

Alls var viðskiptahalli í fyrra 178 ma.kr., eða sem nemur 3,6% af vergri landsframleiðslu (VLF) ársins. Til samanburðar var viðskiptahallinn 149 ma.kr. eða 3,2% af VLF á árinu 2024 og raunar hefur viðskiptahallinn ekki verið meiri í hlutfalli við VLF frá hrunárinu 2008 ef reiknaðar vaxtagreiðslur slitabúa gömlu bankanna árin 2009-2015, sem aldrei voru greiddar, eru teknar út fyrir sviga. Hér er þó ekki allt sem sýnist. Sem fyrr segir litast hallinn í fyrra mjög af gífurlegum fjárfestingum í gagnaverageiranum. Séu þær fjárfestingar teknar út fyrir sviga af þeim ástæðum sem raktar eru að ofan var jafnvægi á viðskiptum við útlönd mun hagfelldara og í betra samræmi við þann stöðugleika sem almennt ríkti í gengi krónu í fyrra.

Við áætluðum í þjóðhagsspá okkar, sem út kom í janúar, að viðskiptahallinn myndi reynast 3,5% af VLF á árinu 2025. Tölur Seðlabankans eru í ágætu samræmi við þá áætlun. Í spánni röktum við líka líklega þróun viðskiptajafnaðarins á þessu ári og hinum tveimur næstu. Gerðum við ráð fyrir að viðskiptahallinn myndi reynast rétt um 1% af VLF öll árin. Slíkur halli er ásættanlegur í hagkerfi sem trúlega er að fara að vaxa að jafnaði hraðar en sem þessu nemur, sér í lagi þegar horft er til tiltölulega hás fjárfestingarstigs hagkerfisins. Á sama tíma er þjóðhagslegur sparnaður all myndarlegur og viðskiptahallinn er því ekki til kominn vegna þess að sparnaður í hagkerfinu sé almennt umtalsvert minni en heppilegt væri.

Ytra jafnvægi þjóðarbúsins er því í stórum dráttum í þokkalegu lagi og flest bendir til þess að svo verði áfram enn um hríð þótt viðskiptaafgangur verði tæpast eins myndarlegur á næstunni og raunin var á stórum hluta síðasta áratugar.