Á sama tíma höfðu vextir verið lækkaðir í sögulegt lágmark og fjármögnun orðin hagstæðari en áður. Eftirspurn á fasteignamarkaði jókst því hratt og íbúðaverð hækkaði verulega. Þar við bættust viðbrögð stjórnvalda við afleiðingum jarðhræringa á Reykjanesi, ekki síst í formi stórfelldra kaupa íbúðarhúsnæðis af íbúum Grindavíkur. Verðbólgan á Íslandi var því ekki lengur að mestu innflutt heldur að verulegu leyti eftirspurnardrifin. 

Yfir verðbólgumarkmiði í sex ár 

Nú, sex árum eftir að verðbólga tók að sækja í sig veðrið, glímum við enn við sama vandamálið. Þrátt fyrir að verðbólga hafi hjaðnað verulega frá því að hún náði hámarki hefur reynst þrautinni þyngra að ná henni nálægt verðbólgumarkmiðinu.  

Á þessum tíma hafa fjölmörg áföll riðið yfir, bæði hérlendis og erlendis. Hér á landi má helst nefna eldgosin á Reykjanesi sem töfðu fyrir hjöðnun verðbólgu, en jafnframt hafa stríðsátök og aukin óvissa í alþjóðahagkerfinu haft áhrif á verðþróun hérlendis.  

Seðlabankinn hefur brugðist við með því að hækka vexti skarpt. Verðbólga tók loks að hjaðna og var um tíma við 4% efri vikmörk verðbólgumarkmiðsins árið 2025. Frá lokum síðasta árs hefur hún hins vegar aukist á ný og hefur ekki mælst meiri í tvö ár en nú í ágúst. Það vekur upp mikilvæga spurningu: Hvað er það sem veldur verðbólgunni og hvers vegna hefur reynst erfitt að ná henni aftur að markmiði? 

Þjónustuverðbólga í aðalhlutverki 

Stærstur hluti verðbólgunnar í dag á rætur sínar að rekja til þjónustu. Af 5,6% verðbólgu má rekja um 5 prósentustig til þjónustuliða, sem jafngildir um 89% af heildarverðbólgunni. 

Almennt er meiri seigla í þjónustuverði en vöruverði. Ástæðan er sú að verð á þjónustu ræðst af miklu leyti af launakostnaði, sem er eðli málsins samkvæmt fastari í skorðum en til dæmis heimsmarkaðsverð á hrávörum og öðrum aðföngum sem geta sveiflast verulega. Miklar launahækkanir síðustu ára hafa líklega stuðlað að áframhaldandi verðbólguþrýstingi. Af þeim sökum hjaðnar þjónustuverðbólga oft hægar en verðbólga sem rekja má til tímabundinna sveiflna í aðfangakeðjum, gengi krónunnar eða hrávöruverði. Kjarasamningar hafa því mikil áhrif á þróun þjónustuverðbólgu. Ólíkt mörgum þeim þáttum sem ráða þróun vöruverðs liggur launaþróun oft fyrir um nokkurt skeið fram í tímann, sérstaklega þegar samið er til lengri tíma. Það getur gert þróun þjónustuverðs fyrirsjáanlegri en ella. 

Húsnæði 

Húsnæði er stærsti einstaki þjónustuliðurinn í verðbólgunni og skýrir um 1,7 prósentustig af 5,6% verðbólgu. Framlag húsnæðisliðarins hefur verið á svipuðum slóðum undanfarna mánuði og skýrir rúmlega 30% af heildarverðbólgunni. Þegar mest lét skýrði húsnæði hins vegar meira en helming verðbólgunnar. Þótt húsnæði sé enn stærsti einstaki verðbólguliðurinn er vægi þess í verðbólgunni mun minna en þegar verðbólgan var í hámarki. 

Áhrif húsnæðis á vísitölu neysluverðs eru mikil enda vegur húsnæðisliðurinn þyngst allra liða í vísitölunni. Stærsti undirliður hans er reiknuð húsaleiga, sem vegur nú tæplega 21% í vísitölunni. Það endurspeglar hversu stór hluti húsnæðiskostnaður er af útgjöldum heimilanna.  

Til þess að verðbólga nái aftur markmiði Seðlabankans skiptir miklu máli að hægi á hækkunum reiknaðrar húsaleigu. Þar eru vissulega jákvæð teikn á lofti, enda hefur fasteignamarkaðurinn kólnað verulega undanfarin misseri og raunverð íbúðarhúsnæðis tekið að lækka. Reiknuð húsaleiga hefur þó reynst ansi seig og hækkun hennar þrálát. 

Ein skýring þess gæti verið að Hagstofan breytti aðferðafræði sinni árið 2024 og byggir nú mælinguna á þróun leiguverðs fremur en íbúðaverðs. Frá því breytingin tók gildi hefur leiguverð gefið hægar eftir en íbúðaverð og reiknuð húsaleiga enn hægar. Því hefur gengið hægar að draga úr áhrifum húsnæðis á verðbólguna en ella. 

Hátt hlutfall verðtryggðra leigusamninga gæti skýrt þessa þróun að einhverju leyti. Slíkir samningar taka sjálfkrafa mið af breytingum á vísitölu neysluverðs og geta þannig skapað víxlverkun milli verðbólgu og leiguverðs. Það kann að hafa stuðlað að því að reiknuð húsaleiga hefur reynst þrálátari en ætla mætti út frá þróun leiguverðs.

Opinber þjónusta 

Opinber þjónusta skýrir um 1,3 prósentustig af ársverðbólgu og fylgir því fast á hæla húsnæðis sem stærsti liður verðbólgunnar. Til opinberrar þjónustu telst ýmis þjónusta á vegum ríkis og sveitarfélaga, frá menntun og heilbrigðisþjónustu til sorphirðu og annarrar grunnþjónustu.  

Ólíkt húsnæðisliðnum hefur framlag opinberrar þjónustu farið vaxandi að undanförnu og tók mesta stökkið um áramótin. Að meðaltali skýrði opinber þjónusta um 9% af heildarverðbólgunni á árunum 2023-2025 en skýrir nú tæplega fjórðung hennar.

Þessa breytingu má meðal annars rekja til upptöku kílómetragjalds um síðustu áramót. Með þeirri breytingu færðust bensín- og dísilgjöld úr flokki innfluttra vara yfir í opinbera þjónustu sem varð til þess að framlag opinberrar þjónustu til verðbólgunnar jókst. Auk þess hafa ýmsar gjaldskrár á vegum ríkis og sveitarfélaga eða þjónustufyrirtækja í þeirra eigu hækkað umfram verðbólgumarkmið, þar á meðal gjöld fyrir hitaveitu, vatnsveitu og skráningu í opinbera háskóla. Það hefur orðið til þess að opinber þjónusta vegur nú mun þyngra í verðbólgunni en áður.  

Önnur þjónusta

Önnur þjónusta nær yfir fjölbreytta þjónustu sem fellur utan húsnæðis, opinberrar þjónustu og ferðaþjónustu. Þar undir falla meðal annars veitingastaðir, hárgreiðslustofur, tannlæknar, viðgerðir á farartækjum og ýmis önnur sérhæfð þjónusta. Þessi liður skýrir um 1 prósentustig af ársverðbólgunni, eða tæp 18% af heildarverðbólgunni.

Framlag annarrar þjónustu hefur farið minnkandi á undanförnum misserum en staðið nokkuð í stað á þessu ári. Verðþróun þessara liða ræðst að miklu leyti af innlendum kostnaðarþáttum, einkum launum, og gefur því oft góða vísbendingu um undirliggjandi verðbólguþrýsting í hagkerfinu. Þegar verðbólga hefur verið mikil um nokkurt skeið verða verðhækkanir gjarnan tíðari og auðveldara fyrir fyrirtæki að velta hækkandi kostnaði út í verðlag. Það getur stuðlað að því að þjónustuverðbólga reynist þrálátari en ella.

Vöruverðbólga liðin tíð? 

Vöruverð er líka háð launakostnaði en einnig gengi krónu og verði á orku og aðföngum. Miklar verðhækkanir urðu á heimsfaraldursárunum og í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu þegar aðfangakeðjur röskuðust, flutningskostnaður hækkaði og krónan veiktist. Eftir því sem aðfangakeðjur komust aftur í eðlilegt horf og alþjóðlegur verðþrýstingur dvínaði, hjaðnaði vöruverðbólgan verulega.

Það hefur því dregið talsvert úr framlagi vara til verðbólgu á síðustu misserum. Nú skýra vörur einungis um 0,6 prósentustig af ársverðbólgunni, sem er aðeins brot af því sem þjónustuliðirnir skýra. Innfluttar vörur draga úr verðbólgu um 0,3 prósentustig, sem má að mestu rekja til fyrrnefndar tilfærslu bensín- og dísilgjalda yfir í opinbera þjónustu. Innlendar vörur skýra hins vegar 0,6 prósentustig af verðbólgunni og vörur úr blönduðum flokki 0,3 prósentustig. Þótt verðbólgan hafi áður verið að verulegu leyti drifin áfram af erlendum þáttum er hún nú fyrst og fremst innlend og þjónustudrifin.

Krónan hefur haldist tiltölulega stöðug undanfarin misseri, ólíkt því sem oft hefur sést á fyrri verðbólguskeiðum. Jafnframt hefur verðbólga erlendis verið fremur hófleg þrátt fyrir áframhaldandi óvissu vegna tolla og átaka á alþjóðavísu. Áhættuþættirnir eru þó enn til staðar. Veiking krónunnar eða veruleg hækkun á orku- og flutningskostnaði gæti á ný aukið verðbólguþrýsting frá innfluttum vörum og hægt á hjöðnun verðbólgunnar hérlendis.

Leiðin að markmiði 

Það er því ljóst að þjónustuverðbólgan er stærsta áskorunin sem þarf að takast á við.  Hún er á breiðum grunni og á rætur sínar að rekja til húsnæðis, opinberrar þjónustu og annarrar þjónustu. Það gerir verðbólguvandann flóknari en áður þegar verðbólgan var að stærstum hluta drifin áfram af tímabundnum áföllum.   

Það má þó ekki gleyma því að verðbólga hefur hjaðnað verulega frá því hún náði hámarki í ríflega 10% í byrjun árs 2023. Síðasti spölurinn niður að verðbólgumarkmiðinu reynist hins vegar oft sá erfiðasti. Það er yfirleitt auðveldara að fara úr 10% verðbólgu niður í 5% en úr 5% niður í 2,5%. Fyrri hlutinn felst gjarnan í því að áhrif tímabundinna áhrifa ganga til baka en sá síðari krefst þess að verðbólguvæntingar, launaþróun og verðlagning fyrirtækja og hins opinbera færist aftur í betra jafnvægi.

Það eru vissulega nokkur jákvæð teikn á lofti. Hagkerfið hefur tekið að hægja á sér, sem meðal annars sést á vaxandi slaka á vinnumarkaði og minni verðhækkunum á fasteignamarkaði. Þessi þróun ætti að stuðla að minni verðbólguþrýstingi en áður. Hins vegar eru verðbólguvæntingar enn talsvert yfir markmiði Seðlabankans og eru líklega eitt helsta áhyggjuefnið um þessar mundir. 

Kjarasamningar næstu missera skipta því miklu máli. Að ná verðstöðugleika ræðst ekki eingöngu af vaxtastigi og áhrifum þess á innlenda eftirspurn og sparnað heldur einnig af því hvort samspil launaþróunar, verðlagningar fyrirtækja og gjaldskráa hins opinbera styðji við áframhaldandi hjöðnun verðbólgunnar. Til þess þarf að hægja áfram á hækkun húsnæðiskostnaðar, opinber þjónusta bæti ekki frekar í verðbólguþrýstinginn og verðhækkanir á annarri þjónustu þurfa að gefa eftir. Takist það, samhliða því að verðbólguvæntingar færist nær markmiði, eru góðar líkur á að verðbólga nái loks aftur 2,5% markmiði Seðlabankans.