Athugið

Þessi frétt er meira en sex mánaða gömul og tölfræði gæti hafa breyst

13. október 2025

Er vinnumarkaðurinn að kólna?

Atvinnuleysi hefur þokast upp að undanförnu og gert er ráð fyrir að atvinnuleysi aukist enn frekar í næsta mánuði vegna gjaldþrots flugfélagsins Play. Heildaráhrif gjaldþrotsins verða þó líklega takmörkuð. Útlit er fyrir að launahækkanir verði minni á næstunni en undanfarin ár, nema til komi launaskrið.

Undanfarin misseri hefur verið rætt um að slaki sé farinn að myndast á vinnumarkaði eftir mikla spennu síðustu ár. Flestir hagvísar á borð við fólksflutninga til landsins og skort á starfsfólki í stærstu fyrirtækjum landsins bentu til aukins slaka í fyrra, þó kólnun hafi ekki komið fram í atvinnuleysistölum fyrr en í byrjun þessa árs. Þá mældist skráð atvinnuleysi yfir 4% í fyrsta sinn í þrjú ár.

Hversu mikil áhrif hefur gjaldþrot Play á vinnumarkaðinn?

Skráð atvinnuleysi var 3,5% í september samkvæmt nýlegum tölum Vinnumálastofnunar. Atvinnuleysi er árstíðarbundið og mælist jafnan mest í byrjun árs og á seinni hluta þess. Atvinnuleysi mælist nú að meðaltali 3,8% það sem af er ári. Búist er við að það aukist í október í kjölfar gjaldþrots Play, en félagið lýsti yfir gjaldþroti í lok september. Um 420 starfsmenn misstu vinnuna og 55 til viðbótar hjá flugþjónustufyrirtækinu Airport Associates, sem meðal annars þjónustuðu Play. Ef gert er ráð fyrir því að allir skrái sig á atvinnuleysisskrá hækkar fjöldi atvinnulausra í 8.320 manns og atvinnuleysi í 3,7%. Líklegt er þó að hluti þessa starfsfólks finni sér annað starf strax eða skrái sig í nám og verði því ekki á atvinnuleysisskrá. Vinnumálastofnun spáir því að atvinnuleysi verði á bilinu 3,6-3,7% í október.

Play hafði dregið verulega úr starfsemi sinni fyrir gjaldþrot. Félagið hafði meðal annars hætt öllu flugi til Bandaríkjanna og einbeitti sér að sólarlandaferðum til Evrópu. Því eru áhrifin á vinnumarkað takmörkuð og mun minni en þegar WOW air varð gjaldþrota árið 2019. Þá misstu um 1.100 vinnuna og atvinnuleysi jókst úr 3,2% í 3,7%. WOW air var stærra félag með meiri markaðshlutdeild og umfangsmeiri starfsemi en Play. Auk þess lá fyrir að vegna minnkandi umsvifa á Íslandi myndi verulegur hluti starfsfólks félagsins missa vinnuna óháð gjaldþrotinu í síðasta mánuði.

Í nýlegri þjóðhagsspá, sem þó var gefin út fyrir fall Play, spáðum við því að skráð atvinnuleysi á árinu yrði að jafnaði um 3,8%. Eftir atburði síðustu vikna er líklegra að atvinnuleysi verði nær 4% í ár.

Vísbendingar um kólnandi vinnumarkað

Fólksflutningar til landsins er ein besta vísbendingin um stöðuna á íslenskum vinnumarkaði. Þegar spenna var sem mest á vinnumarkaði fluttu 2-3 þúsund einstaklingar til landsins á hverjum ársfjórðungi. Undir lok síðasta árs tók að hægja verulega á þessum aðflutningi og hefur sú þróun haldist svipuð á þessu ári. Til að mynda fluttu 1.500 einstaklingar til landsins á fyrri hluta ársins, sem er 37% færri en á sama tíma í fyrra og 60% færri en á sama tíma árið 2023.

Önnur góð vísbending um stöðuna á vinnumarkaði er könnun Gallup á meðal 400 stærstu fyrirtækja landsins. Þar telja einungis 21% stjórnenda vera skort á starfsfólki í sínu fyrirtæki miðað við nýjustu niðurstöður sem birtar voru í Hagvísum Seðlabankans í septemberlok. Niðurstaðan er svipuð og í júníkönnun Gallup, en fyrir það þarf að leita aftur til fyrsta ársfjórðungs 2021 til að finna lægra hlutfall. Þegar skorturinn var sem mestur, um mitt ár 2022, töldu 56% stjórnenda skort vera á starfsfólki. Athyglisvert er að skortur á starfsfólki virðist vera langmestur í byggingastarfsemi þar sem 41% fyrirtæki telja vera skort. Í öðrum atvinnugreinum er hlutfallið 5-27%.

Verðbólga undir viðmiðum: Stöðugleikasamningur stendur

Langtímakjarasamningar voru undirritaðir í fyrra þegar spenna á vinnumarkaði var enn talsverð. Sú staða mun því lita launaþróunina á næstu árum þrátt fyrir aukinn slaka á vinnumarkaði. Langtímakjarasamningar drógu hins vegar talsvert úr óvissu um launaþróun á komandi misserum. Stöðugleikasamningurinn nær til um 70% almenns vinnumarkaðar og gildir frá febrúar 2024 til janúar 2028. Samningurinn felur í sér um 3,25-3,5% launahækkanir á ári eða að lágmarki 23.750 krónur. Til viðbótar koma mögulegir kauptaxta- og framleiðniaukar. Nú þegar hefur komið til kauptaxtaauka en hann tók gildi 1. apríl síðastliðinn og hækkuðu lágmarkskauptaxtar um 0,58%.

Opinberir starfsmenn sömdu einnig um sambærilegar launahækkanir, auk launatöfluauka sem virkjaðist 1. september. Þá hækkuðu launatöflur BHM og BSRB um 0,75-1,24%.

Forsenduákvæði í Stöðugleikasamningum byggja á viðmiðum um verðbólgu. Fyrir þetta ár voru ákvæðin þannig að endurskoða skyldi samninginn ef verðbólga í ágústmælingu færi yfir 4,95% og verðbólga á tímabilinu mars til ágúst hefði mælst yfir 4,7% á ársgrunni.

Í ágúst mældist ársverðbólga 3,8% og var því talsvert undir þessum viðmiðum. Næsta mögulega endurskoðun getur orðið 1. september 2026, ef ársverðbólga í ágúst það ár fer yfir 4,7% og verðbólga á tímabilinu mars-ágúst mælist yfir 4,4% á ársgrunni. Samkvæmt verðbólguspá okkar í Greiningu verður ársverðbólga nokkuð frá þessu viðmiði, í ágúst á næsta ári spáum við 3,8% ársverðbólgu.

Hóflegri launahækkanir framundan

Launavísitala hefur hækkað um 7,7% á síðustu 12 mánuðum. Þó sú hækkun virðist mikil við fyrstu sýn hafa laun hækkað að jafnaði um 7,6% á ári síðasta áratug. Gert er ráð fyrir að laun hækki um 7,8% á þessu ári, en mest af þeirri hækkun hefur þegar átt sér stað. Þá eru flestar samningsbundnar launahækkanir þegar komnar fram auk kauptaxtaauka á almennum vinnumarkaði og launatöfluauka fyrir opinbera starfsmenn.

Í þjóðhagsspá Greiningar er því spáð að laun hækki um 5,4% árið 2026 og 5,3% árið 2027. Ef sú spá gengur eftir verða launahækkanir því nokkuð undir meðaltali síðustu ára og má því segja að þær verði hóflegar í því samhengi. Verði mikið launaskrið á tímabilinu gætu laun hækkað meira en spáin gerir ráð fyrir. Kaupmáttur launa, sem hefur haldið velli þrátt fyrir mikla verðbólgu, mun vaxa mest á þessu ári en með hóflegri hætti næstu tvö ár.