Það skiptir því miklu máli hvaða vörur eru í körfunni og hvaða vörur lækka. Lækkun á vöru sem er fátíð í innkaupakörfum landsmanna hefur lítil áhrif á liðinn, en hækkun á hefðbundnum undirstöðumatvörum eins og kornvörum, kjöti og mjólk hefur meiri áhrif. Tímasetningin skiptir líka máli: tilboð sem stendur ekki yfir á meðan Hagstofan mælir verð kemur ekki fram í mælingu þess mánaðar og að sama skapi koma verðbreytingar sem gerðar eru eftir verðsöfnunartímabilið ekki fram fyrr en í mælingu næsta mánaðar á eftir.

Fjöldi verðlækkana segir ekki alla söguna

Eftir að stærstu matvöruverslanir landsins tilkynntu verðfrystingar og verðlækkanir í lok september bjuggust margir við að verðlag myndi lækka. Sú varð þó ekki raunin. Samkvæmt verðlagseftirliti ASÍ hækkaði dagvöruvísitalan um rúm 0,4% milli september og október, sem er mesta hækkun síðan í mars, og verðlag hækkaði í flestum verslunum. Mæling Hagstofunnar sýndi sömu þróun og þar hækkaði matarliðurinn um 0,4% í október eins og áður hefur komið fram.

Frysting er heldur ekki lækkun. Vara sem kostar það sama í október og í september leggur ekkert til verðbreytinga, hvorki til hækkunar né lækkunar. Til að matarliðurinn lækki þurfa lækkanirnar að vega þyngra en hækkanirnar á öðrum vörum, og það gerðist ekki í október. Fjöldi lækkana segir því lítið einn og sér. Það sem skiptir máli er hve mikið verðið breytist, á hvaða vörum og hvort lækkunin varir eða er tímabundin.

Ódýrari innkaup lækka ekki endilega vísitöluna

Verðlækkanirnar geta engu að síður skipt heimilin máli. Þau sem geta fært sig yfir í ódýrari vörur, til dæmis annað vörumerki eða vörur á tilboði, geta borgað minna fyrir matinn í hverjum mánuði. Fyrir þau heimili gæti matarreikningurinn því í raun lækkað.

Það hefur þó ekki sjálfkrafa áhrif á vísitöluna. VNV er ætlað að mæla verðbreytingar en ekki þann sparnað sem getur orðið þegar heimili færa sig á milli vörumerkja eða velja ódýrari vörur. Ef heimili kaupir til dæmis ódýrara vörumerki í stað þess sem það keypti áður getur matarreikningurinn lækkað án þess að sú breyting komi fram sem verðlækkun í vísitölunni. Breytt neyslumynstur heimilanna getur þó að hluta skilað sér inn í vísitöluna við árlega uppfærslu vægisins.

Innlendar vörur halda verðinu uppi

Þegar rýnt er í undirliði matarliðarins kemur skýrt mynstur í ljós. Síðustu tólf mánuði hefur verð á fiski hækkað mest, um 13,7%, en ávextir (5,8%), kjöt (5,0%) og mjólkurvörur (4,7%) hafa einnig hækkað töluvert meira en matarliðurinn í heild (3,9%). Að ávöxtum undanskildum eru þetta að mestu innlendar vörur. Svipað mynstur sést undanfarna mánuði, þó með þeirri undantekningu að ávextir hafa lækkað í verði. Síðustu tvo mánuði hafa fiskur, grænmeti, kjöt og mjólkurvörur hækkað meira en matarliðurinn í heild, sem hækkaði um 0,7%, eins og sést á myndinni hér að neðan. Kjöt hefur hækkað um 1,5% og mjólkurvörur um 1,2%, og vega þær vörur þungt í körfunni. Verð á ýmsum öðrum vörum, til dæmis kornvörum, hefur hins vegar staðið í stað eða lækkað.

Sterk króna hefur líklega skapað svigrúm til verðlækkana á ýmsum innfluttum vörum og hefur verð á ávöxtum, sem eru að mestu innfluttir, lækkað um 0,6% síðustu tvo mánuði. Á innlendum landbúnaðarvörum er svigrúmið minna, þar sem verð til bænda og heildsöluverð mjólkur ákvarðast að stórum hluta utan verslananna. Verðlagsnefnd búvara hækkaði til að mynda heildsöluverð mjólkur og mjólkurvara um 1,4% í september og var það þriðja hækkunin á árinu.

Launakostnaður skiptir einnig máli. Bæði innlend matvælaframleiðsla og smásala eru mannaflsfrekar greinar. Launavísitala Hagstofunnar hefur hækkað um 5,6% síðustu tólf mánuði, sem er töluvert meira en hækkun matarliðarins á sama tíma. Að okkar mati er hækkandi launakostnaður því áfram einn þeirra þátta sem halda uppi verðþrýstingi á matvörum.

Hægir á hækkunum

Dregið hefur úr hækkun matarverðs á árinu. Fyrstu þrjá mánuði ársins hækkaði matarliður VNV um 1,0%, 0,9% og 0,7% milli mánaða, en í vor og sumar hægði verulega á hækkunum og stóð liðurinn nánast í stað frá mars fram í júlí. Árshækkunin hefur jafnframt hjaðnað úr 5,8% í mars í 3,9% í október. Í haust hefur hækkunartakturinn þó aukist á ný og hefur matarliðurinn hækkað um 0,3–0,4% á mánuði frá því í ágúst. Hann hækkaði þannig í október þrátt fyrir verðfrystingar og verðlækkanir verslana, en mögulega héldu þær aftur af frekari hækkunum. Of snemmt er þó að meta áhrif þeirra út frá mælingu eins mánaðar.

Að okkar mati gætu verðfrystingar haldið aftur af hækkunum matarverðs fram að áramótum. Nýjasta mæling verðlagseftirlits ASÍ bendir í þá átt, en samkvæmt henni stóð verðlag nánast í stað í nóvember. Ólíklegt er hins vegar að matarliðurinn lækki að ráði, enda er enn verðþrýstingur á ýmsum vörum sem vega þungt í körfunni. Verðfrystingar fresta auk þess frekar hækkunum en koma í veg fyrir þær og þegar þeim lýkur gæti hluti uppsafnaðs kostnaðar komið fram í verðlagi í upphafi næsta árs.

Stóra myndin er engu að síður sú að verðþrýstingur fer minnkandi. Hagkerfið er að kólna og við væntum þess að hægi á verðhækkunum víðar í VNV á næstunni. Við teljum þó að verðbólga verði áfram þrálát og yfir 2,5% markmiði Seðlabankans næstu misserin. Í nýlegri þjóðhagsspá okkar gerum við ráð fyrir að hún verði að jafnaði 4,5% á næsta ári og 3,6% árið 2028.