Stýrivextir hækkaðir og tónninn hertur
Peningastefnunefnd Seðlabankans hækkaði stýrivexti um 0,25 prósentur 18. mars og standa þeir nú í 7,50%. Þetta var í samræmi við spá Greiningar Íslandsbanka.Athygli vakti að 3 nefndarmenn af 5 kusu með 0,25 prósentu hækkun en 2 meðlimir vildu hækka vexti enn meira, eða um 0,50 prósentur. Verðbólga hefur aukist á ný. Undirliggjandi verðbólga hefur einnig aukist og ekki verið meiri í ríflega ár.
Verðbólguvæntingar hafa hækkað, m.a. í kjölfar mikilla hækkana á olíu- og hrávöruverði vegna átaka við Persaflóa, sem eykur hættu á útbreiddari verðhækkunum. Seðlabankinn herti framsýna leiðsögn sína verulega og lýsir sig reiðubúinn til frekari vaxtahækkana til að tryggja hjöðnun verðbólgu, jafnvel þótt það leiði til hægari efnahagsumsvifa. Áhætta hefur aukist að endurskoð-unarákvæði kjarasamninga verði virkjuð síðar á árinu, sem gæti aukið verðbólguþrýsting enn frekar. Greining Íslandsbanka telur líklegt að frekari vaxtahækkun verði í maí og að vaxtalækkunarferlið hefjist ekki fyrr en undir lok ársins.
Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,55% í mars og jókst ársverðbólga úr 5,2% í 5,4%. Verðbólga hefur ekki mælst meiri síðan í ágúst 2024. Flutningar var sá sem margir horfðu til í mælingunni og mesta óvissan ríkti um, vegna hækkana á eldsneytisverði í Mið-Austurlöndum. Eldsneyti hækkaði um 6% á milli mánaða og hafði 0,15% áhrif á vísitöluna. Þá hækkaði flugverð um 3,55% og hafði 0,09% áhrif á vísitöluna. Fasteignamarkaðurinn hefur verið til friðs síðustu mánuði og ekki verið helsti áhrifavaldur verðbólgu. Reiknuð húsaleiga, sem á að endurspegla kostnað við búsetu í eigin húsnæði, hækkaði einungis um 0,13% og hefur ekki hækkað minna síðan í janúar 2025. Útlit er fyrir að verðbólga hjaðni en þó hægt allra næstu mánuði og muni mælast 4,6% í júní. Óvissan er þó mikil og veltur einna helst á átökunum við Persaflóa. Ef eldsneytisverð erlendis gengur ekki til baka á næstunni má búast við frekari hækkunum hérlendis og að sama skapi þrálátari verðbólgu.
Áhrifin á verðbólgu munu svo á endanum verða talsvert víðtækari og smitast yfir í annað verðlag, meðal annars í formi hærri flutningskostnaðar.
Áhrifin á hráolíuverð af átökunum við Persaflóann hafa verið mikil. Tunnan af Brent-hráolíu, sem er viðmið-unarverð fyrir Evrópumarkað, kostar nú nálægt 110 dollurum þegar þetta er skrifað. Verð á Brent hefur hækkað um ríflega 90% frá áramótum. Áhrif átakanna eru þó farin að segja víðar til sín en eingöngu í dýrara eldsneyti. Vaxandi áhyggjur eru af framleiðslukostnaði og framleiðslu-getu í hinum ýmsum iðnaðargeirum sem treysta á aðföng frá átakasvæðinu. Til dæmis áli, helíum, brennisteini og ýmiskonar framleiðslu á plastefnum. Innfluttar vörur hafa undanfarið dregið úr heildar verðbólguþrýstingi enda krónan verið tiltölulega stöðug og verðbólga erlendis almennt farið hjaðnandi. Það gæti breyst á næstunni ef ófriðurinn við Persaflóann dregst á langinn.
Seðlabanki Íslands hefur verulegar áhyggjur af þessari þróun líkt og aðrir seðlabankar og það kom glöggt fram við vaxtaákvörðun þann 18. mars síðastliðinn. Ólíkt flestum bíður okkar seðlabanka að auki sú áskorun að ná stjórn á langtíma verðbólguvæntingum. Þegar sú er raunin er aukin hætta á því að utanaðkomandi verðskellir á borð við þennan verði langvinnari.
Þrátt fyrir alþjóðlegar sviptingar hefur gengi krónu reynst nokkuð stöðugt og jafnvel styrkst á köflum, þótt verulegur viðskiptahalli hafi verið til staðar. Styrking krónunnar skýrist fyrst og fremst af hreinu innstreymi fjármagns, meðal annars vegna verðbréfa-fjárfestinga, erlendra lána hérlendis og hóflegra gjaldeyriskaupa lífeyrissjóða. Gengi krónu hefur verið sérstaklega sterkt gangvart Bandaríkjadal, sem endurspeglar að stórum hluta almenna veikingu dollarans á alþjóðamörkuðum frekar en sértæka styrkingu krónunnar. Alþjóðlegir þættir, svo sem breyttar efnahagshorfur í Bandaríkjunum, vaxandi óvissa um bandarísk ríkisskuldabréf og sveiflukennd tollastefna, hafa haft áhrif á gjaldeyrismarkaði og styrkt krónuna óbeint.
Viðskiptahallinn hefur að stórum hluta verið fjármagnaður með beinum erlendum fjárfestingum og lánum, sem hefur dregið úr þrýstingi til veikingu krónunnar. Þrátt fyrir áframhaldandi seiglu bendir flest til þess að raungengi krónu sé orðið hátt og að líkur á veikingu aukist þegar líður á.
Þrátt fyrir orðspor sitt virðist íslenska krónan ekki lengur sveiflast meira en gjaldmiðlar nágrannalanda með sjálfstæða mynt, ef litið er til síðustu sex ára. Á undanförnum árum hefur gengi krónu verið glettilega stöðugt, þrátt fyrir miklar alþjóðlegar sviptingar vegna faraldursins, Úkraínustríðsins og nýlegra átaka við Persaflóann. Sterk erlend staða þjóðarbúsins, vaxtamunur við útlönd, batnandi viðskiptajöfnuður og jafnvægi í fjármagnsflæði hafa allt stuðlað að minni gengissveiflum. Samanburður við aðra gjaldmiðla gagnvart evru og Bandaríkjadal bendir til þess að krónan skeri sig ekki úr hvað varðar sveiflur, miðað við Noreg, Kanada og fleiri lönd.
Seðlabanki Íslands hefur verið virkur á gjaldeyrismarkaði, sem hefur dregið úr sveiflum krónunnar, til dæmis með sölu gjaldeyris í faraldrinum og kaupum á síðasta ári. Minni sveiflur krónunnar hafa líklega aukið ábatann af fljótandi gengi, þar sem gjaldmiðillinn hefur fremur mýkt hagsveiflur en aukið efnahagslega óvissu.
