Vopnahlé við Persaflóa hefur haft óvenju ólík áhrif á verðþróun mismunandi hrávara á heimsmarkaði. Verð á olíu, öðru fljótandi jarðefnaeldsneyti og gasi hefur lækkað nokkuð í kjölfar tíðindanna. Hins vegar er verð á ýmsum iðnaðarhráefnum sem tengjast svæðinu enn hátt og jafnvel heldur að hækka. Þessi þróun kann að virðast mótsagnakennd við fyrstu sýn, en endurspeglar í raun vel muninn á væntingadrifnum fjármálamörkuðum annars vegar og raunverulegum framboðsröskunum í virðiskeðjum víðsvegar um heiminn hins vegar.
Hversu hratt jafna markaðir sig eftir Persaflóastríð?
Vopnahlé við Persaflóa hefur valdið lækkun á olíuverði en iðnaðarhráefni hafa haldist dýr vegna framboðsraskana. Fyrir Ísland mildast skammtíma verðbólguþrýstingur ef lækkun olíuverðs gengur ekki til baka. Innflutt verðbólga gæti þó aukist vegna þráláts skorts á framboði mikilvægra hrávara.
Óvissuálag á eldsneytismörkuðum lækkar
Verð á hráolíu féll strax um 13–15% í kjölfar tilkynningar um vopnahlé og markaðir tóku jafnframt að verðleggja inn væntingar um opnun Hormússunds á ný. Verðið hefur þó þokast upp á við á nýjan leik eftir því sem óvissa um hvort vopnahléið haldi hefur aukist á ný og fréttir um takmarkaða umferð um sundið hafa borist.
Til að mynda kostar tunnan af Brent hráolíu 98 Bandaríkjadollara (USD) þegar þetta er ritað (kl.13 á fimmtudegi) en kostaði í aðdraganda vopnahlésins tæpa 110 USD og sló reyndar nokkuð yfir það verð þegar hæst hóaði dagana á undan. Brent-olían hefur því lækkað í verði um 11% frá því fyrir tilkynningu um vopnahlé. Svipaða sögu má segja af bensíni, díselolíu og þotueldsneyti á Evrópumarkaði en algengt viðmiðunarverð á bensíni hefur lækkað um 8-11%, díselolían hefur lækkað um 12-15% og þotueldsneytið um rúm 10% frá þriðjudagskvöldinu þegar þetta er ritað. Svipuð þróun sást á mörkuðum fyrir fljótandi jarðgas (LNG), þar sem hættan á alvarlegum flutningatruflunum var að verulegu leyti tekin út úr verðmynduninni strax eftir vopnahlé. Verð á jarðgasi hefur þó hækkað talsvert á nýjan leik og er nú u.þ.b. 4-7% lægra en í aðdraganda vopnahlésins.
Þessi viðbrögð undirstrika hversu fjármálavæddir viðkomandi orkumarkaðir eru orðnir. Verðmyndunin ræðst fyrst og fremst af mati á framtíðarflæði og áhættu, fremur en af skammtímaskorti. Þegar versta sviðsmyndin um alvarlegan framboðsbrest í náinni framtíð fær minna vægi gufar stór hluti alþjóðapólitíska áhættuálagsins upp á örfáum dögum – jafnvel þótt raunflutningar hafi ekki enn komist í eðlilegt horf.
Iðnaðarhráefni föst í framboðskreppu
Á sama tíma hefur verð á mörgum iðnaðar- og millivörum haldist hátt. Þar má til dæmis nefna:
- Þvagefni (e. urea), mikilvægt hráefni til áburðarframleiðslu sem er enn 50–60% dýrara en fyrir stríð.
- Ál, þar sem framleiðsla á Persaflóasvæðinu hefur raskast og endurræsing álbræðslna er bæði kostnaðarsöm og tímafrek.
- Brennisteinn, þar sem stór hluti heimsframboðs varð fyrir áfalli og markaðurinn ber merki skorts.
Sameiginlegt með þessum mörkuðum er að þeir treysta á samfellda framleiðslu, fremur flóknar flutningskeðjur og litlar birgðir hjá framleiðendum á hverjum tíma. Jafnvel þótt skipaumferð um Hormússund færist í eðlilegt horf á næstu dögum eru einhverjar vikur í að uppsafnaðar birgðir eða nýframleiddar hrávörur berist til endanlegra notenda í Asíu, Eyjaálfu eða Evrópu. Truflanir sem myndast á slíkum framleiðslukeðjum í stríði hverfa því ekki við eina pólitíska yfirlýsingu.
Mishröð endurræsing eftir hrávöruflokkum
Mikilvægasta skýringin á klofningnum í verðþróun er hversu misjafnlega gengur að koma framleiðslu og dreifingu viðkomandi vöru aftur af stað:
- Olíuvinnsla og útflutningur geta tekið við sér á vikum eða í mesta lagi fáeinum mánuðum.
- Fullt flæði með fljótandi jarðgas frá svæðinu er lengur að komast í samt lag, en er þó tiltölulega sveigjanlegt.
- Álbræðslur, áburðarverksmiðjur og tengdar virðiskeðjur geta hins vegar verið mánuðum saman að ná fullum afköstum – og í sumum tilvikum tapast framleiðslugeta varanlega.
Þetta veldur því að raunverulegur skortur í iðnaðarhráefnum helst þrátt fyrir að orkuverð lækki á pappírunum.
Flutningar og tryggingar enn í uppnámi
Þótt vopnahlé hafi verið boðað ríkir enn óvissa um öryggi siglinga um Persaflóa. Skipafélög og tryggingafélög fara varlega, tryggingar eru dýrar og flutningaöryggi óljóst. Þetta bitnar einkum á hráefnum sem þurfa að berast reglulega og hratt til kaupenda.
Í heild má lýsa stöðunni sem tveggja hraða aðlögun:
Hröð aðlögun: Fjármálamarkaðir, þar sem olía og gas eru endurverðlögð nær samstundis í takt við fréttir og væntingar.
Hægari aðlögun: Raunhagkerfið, þar sem iðnaðarhráefni endurspegla áfram raunverulegan skort og skemmdir í virðiskeðjum.
Hvað þýðir þetta fyrir verðbólguhorfur á Íslandi?
Fyrir Ísland mildar þessi þróun skammtíma verðbólguþrýsting að hluta miðað við horfurnar fyrir vopnahlé en leysir ekki vandann. Lægra olíuverð mun líklega draga úr líkum á frekari hækkun eldsneytisverðs hér á landi en orðið er. Óbein áhrif í gegnum innfluttar vörur og flutningskostnað, sem ekki eru farin að koma fram enn í vísitölu neysluverðs, eru hins vegar mun hægari í viðsnúningi.
Hátt verð á áburði, málmum, plastefnum og öðrum aðföngum heldur áfram að þrýsta upp kostnaði í alþjóðlegum virðiskeðjum. Þetta eykur líkur á því að kostnaðarhækkanir velti áfram út í verðlag, jafnvel þótt einstaka liðir, svo sem orkuverð, gefi eftir. Slík þróun samræmist vel þeirri mynd sem dregin er upp í nýlegri umfjöllun Seðlabankans í tengslum við vaxtaákvörðun, þar sem áhersla var lögð á að verðbólga sé orðin almennari og þrálátari.
Áhrif á peningastefnu
Í nýlegum fundargerðum peningastefnunefndar kemur skýrt fram að helsta áskorunin er að festa verðbólguvæntingar aftur við markmið. Þótt innlend eftirspurn hafi kólnað og merki séu um hægari umsvif er nefndin treg til þess að slaka of snemma á aðhaldi.
Klofningur á hrávörumörkuðum styrkir þessa afstöðu. Lægra orkuverð dregur að öðru jöfnu úr skammtímaverðbólgu, en hátt verð á iðnaðarhráefnum og hækkandi flutningskostnaður eykur hættu á annarrar umferðar áhrifum. Í litlu, opnu hagkerfi eins og því íslenska, þar sem innflutt aðföng vega þungt, geta slík áhrif orðið bæði fremur skjót og í kjölfarið þrálát.
Í þessu ljósi er líklegt að Seðlabankinn líti á nýjustu þróun sem staðfestingu á því að síðasta mílan í verðbólgubaráttunni verði erfið. Skammtíma verðlækkun á jarðefnaeldsneyti ein og sér nægir ekki til að réttlæta breytingu frá þeim harða tóni sem sleginn var við vaxtahækkunina í mars.
Klofningur í verðþróun hrávara eftir vopnahlé við Persaflóa er raunverulegur og efnahagslega rökréttur. Þar er líka rétt að halda til haga að fullkomin óvissa er um hvað tekur við eftir að vopnahléinu lýkur, fyrir nú utan að ekki er á vísan að róa að það haldi í tvær vikur. Fyrir Ísland mildar hann verðbólguþrýsting að hluta, en heldur jafnframt uppi óvissu um framhaldið. Í því umhverfi er líklegt að Seðlabankinn haldi sig við varfærna og aðhaldssama peningastefnu, þar sem megináherslan er áfram á að festa verðbólguvæntingar og tryggja fjármálastöðugleika.
