Í septemberlok var skipting milli helstu eignaflokka þannig að innlend eign í markaðsskuldabréfum nam rúmum 32% af heildareign, eign í innlendum hlutabréfum og hlutdeildarskírteinum nam ríflega 15%, útlán til sjóðfélaga námu rúmum 9% og innstæður og lausafé ríflega 2%. Þá voru erlendar eignir tæplega 41% af heildareign íslenskra lífeyrissjóða.

Hófleg aukning erlendra eigna

Erlendar eignir sjóðanna eru að langstærstum hluta í formi beinnar og óbeinnar eignar í hlutabréfum. Í lok 3. fjórðungs námu erlendu eignirnar 3.443 ma.kr., eða sem svarar til 70% af áætlaðri VLF ársins. Segja má að þessar eignir, ásamt gjaldeyrisforða Seðlabankans, séu hryggjarstykkið í tæplega 44% jákvæðri erlendri stöðu þjóðarbúsins í hlutfalli við VLF, þ.e. erlendum eignum innlendra aðila að frádregnum eignum erlendra aðila innanlands.

Frá áramótum hafa erlendar eignir sjóðanna aukist um ríflega 87 ma.kr., eða sem nemur 2,6% aukningu. Er það óvenju lítill vöxtur miðað við undanfarin ár. Þrír áhrifaþættir togast á í þróun erlendu eignanna:

• Verðþróun á erlendum mörkuðum skilar vitaskuld sambærilegri þróun á eignasafninu, mælt í heimamyntum erlendu eignanna. Til að mynda hækkaði MSCI heimsvísitalan um ríflega 16% frá áramótum til septemberloka. Erlend eign íslensku lífeyrissjóðanna er að stórum hluta í verðbréfasjóðum þar sem eignasamsetningin er á heildina litið áþekk samsetningunni að baki MSCI vísitölunnar.
• Gengisþróun krónu gagnvart helstu gjaldmiðlum hefur áhrif á virði eignasafnsins í krónum talið. Þar vegur Bandaríkjadalur mun þyngra en t.d. í gengisvísitölum Seðlabankans sem byggja á utanríkisviðskiptum vegna ráðandi stöðu Bandaríkjanna meðal alþjóðlegra hlutabréfamarkaða. Frá áramótum til septemberloka styrktist gengi krónu um ríflega 4% miðað við gengisvísitölu SBÍ. Gagnvart Bandaríkjadal styrktist krónan hins vegar um 14% á sama tíma. Þar sem eignir í Bandaríkjadölum eru beint og óbeint drjúgur meirihluti af erlendum eignum lífeyrissjóðanna hefur þessi mikla styrking krónu gagnvart Bandaríkjadal mikil áhrif á þróun erlendra eigna lífeyrissjóða í krónum talið.
• Erlend eignakaup (eða sala erlendra eigna ef því er að skipta) hafa áhrif á þróun eignasafnsins á hverjum tíma. Þar má nefna að samkvæmt Hagvísum Seðlabankans námu hrein gjaldeyriskaup lífeyrissjóðanna samtals tæpum 24 ma.kr. á fyrstu 8 mánuðum þessa árs. Er það innan við helmingur af gjaldeyriskaupum þeirra á sama tíma síðustu þrjú árin á undan. Þar þarf þó að hafa í huga að það sem af er ári hafa talsverðar fjárhæðir í erlendum gjaldeyri fallið sjóðunum í skaut í kjölfar samruna Marel og JBT í ársbyrjun og uppgjörs á skuldabréfum ÍLS stuttu síðar. Samkvæmt Fjármálastöðugleika, riti Seðlabankans, jukust erlendar eignir og gjaldeyrisinnstæður sjóðanna þannig samtals um á bilinu 80-105 ma.kr. vegna þessara tveggja þátta. Sjóðirnir hafa því haft úr mun meiri gjaldeyri að moða til kaupa á erlendum eignum en sem nemur gjaldeyriskaupum á markaði.

Eins og sjá má af myndinni varð erlenda eignasafn sjóðanna fyrir talsverðu höggi síðla vetrar í þeim ólgusjó sem alþjóðlegir markaðir þurftu að sigla í kringum óreiðukennda tollastefnu Bandaríkjastjórnar. Ólíkt íslenska markaðinum hafa erlendir markaðir hins vegar fyrir löngu jafnað sig af þeim óróa eins og endurspeglast til að mynda í þróun heimsvísitölu MSCI.

Í gögnum Seðlabankans má m.a. sjá skiptingu lífeyrisskuldbindinga lífeyrissjóðanna í innlendar og erlendar skuldbindingar. Undanfarinn áratug hafa slíkar skuldbindingar farið úr tæplega 120 ma.kr. í ríflega 336 ma.kr. sem svarar til tæprar þreföldunar í krónum talið. Hlutfall þeirra af heildarskuldbindingum hefur hins vegar verið stöðugt á tímabilinu eins og sjá má af myndinni.

Mótbyr eftir gott ár 2024

Síðasta ár var hagfellt íslenskum lífeyrissjóðum eftir tvö mögur ár þar á undan. Í fyrra jukust eignir sjóðanna þannig um ríflega 13% í krónum talið og raunávöxtun eignasafns þeirra var að jafnaði 6,7%. Það nemur nærri tvöföldu 3,5% tryggingafræðilegu viðmiði um 3,5% raunávöxtun. Verulegur munur hefur verið á milli ára á því hvoru megin við tryggingafræðilega viðmiðið raunávöxtunin hefur verið enda verðbréfamarkaðir verið misvindasamir og gengi krónu haft mismunandi áhrif á þróun erlenda eignasafnsins í krónum talið.

Í ljósi þess að lífeyrissjóðirnir eru langtíma fjárfestar og skuldbindingar þeirra ná áratugi fram í tímann er hins vegar meðalávöxtun eigna þeirra til langs tíma litið það sem skiptir öllu máli hvað varðar burði þeirra til að tryggja sjóðfélögum ásættanleg kjör eftir að starfsævi lýkur. Undanfarinn áratug hefur meðal raunávöxtun eigna lífeyrissjóðanna verið 4,0% og þar með yfir 3,5% uppgjörsviðmiðinu.

Yfirstandandi ár gæti hins vegar orðið sjóðunum óhagstæðara miðað við þróunina á fyrstu níu mánuðum ársins. Sem fyrr segir hefur eignasafn sjóðanna vaxið um tæp 3%, eða sem nemur 3,7% á ársgrundvelli. Að teknu tilliti til verðlagsþróunar og þess að iðgjaldagreiðslur inn í sjóðina hafa verið nokkru meiri en sem nemur lífeyrisgreiðslum og kostnaði hefur raunávöxtun eigna þeirra trúlega verið neikvæð á fyrstu þremur fjórðungum ársins.

Það er nokkur huggun harmi gegn að frá októberbyrjun hafa erlend hlutabréf að jafnaði haldið áfram að hækka í verði auk þess sem veiking krónu upp á síðkastið eykur virði erlendu eignanna í krónum talið. Þar má nefna að frá októberbyrjun fram á þennan dag hefur MSCI heimsvísitala hlutabréfa hækkað um tæp 7% í krónum talið.

Þá hefur verðið á skuldabréfum almennt þokast upp á við frá októberbyrjun og sá hluti skuldabréfasafns sjóðanna sem færður er á markaðsverði því hækkað samsvarandi í bókum þeirra. Megnið af skuldabréfaeign lífeyrissjóða er hins vegar fært til bókar á upphaflegri kaupkröfu og skammtímahreyfingar á markaði hafa ekki áhrif á þróun þess hluta.

Verð á innlendum hlutabréfum hefur hins vegar gefið nokkuð eftir það sem af er lokafjórðungi ársins. Þannig hefur OMXIPI vísitalan lækkað um ríflega 5% frá októberbyrjun.

Það eru því talsverðar líkur á að raunávöxtun íslenskra lífeyrissjóða verði rýr þetta árið líkt og árin 2022 og 2023. Samkvæmt yfirliti Seðlabankans voru 19 af 25 deildum íslenskra lífeyrissjóða með neikvæða heildarstöðu, þ.e. eignir að frádregnum núverandi og áætluðum framtíðar skuldbindingum um síðustu áramót. Var staða almennra lífeyrissjóða að jafnaði neikvæð um rúmlega 1% á sama mælikvarða. Staða sjóða „með bakábyrgð launagreiðenda“, m.ö.o. sjóða þar sem opinberir aðilar skuldbinda sig til að jafna það sem upp á vantar milli eigna og skuldbindinga, var hins vegar neikvæð um 74%. Flest bendir til þess að þessi staða muni heldur versna þetta árið ef fram heldur sem horfur til ársloka. Það eru því umtalsverðar áskoranir framundan fyrir íslenska lífeyriskerfið þrátt fyrir að Íslendingar séu að þessu leyti í öfundsverðri stöðu miðað við mörg nágrannalönd.