Peningasendingar til útlanda hafa aukist

Eins og sjá má af myndinni hér að ofan er hóflegur halli á rekstrarframlögum reglan í greiðslujafnaðartölunum. Þessi liður nær utan um liði á borð við framlög stjórnvalda til alþjóðastofnana og hjálparstarfs, peningasendingar til ættingja og vina milli landa, lífeyrisgreiðslur til lífeyrisþega sem þiggja lífeyri frá öðru landi en þeir eru búsettir í, tryggingabætur milli landa o.s.frv. Þessi liður hefur fremur lítið sveiflast undanfarin misseri en halli á honum hefur aukist jafnt og þétt síðustu áratugi.

Eins og myndin sýnir er hluti af þeirri þróun einfaldlega verðbólga í hinum ýmsu undirliðum sem hækkar krónutölu hallans að öðru óbreyttu. Þess má til gamans geta að dældin myndarlega sem einkennir þriðja ársfjórðung 2015 er til komin vegna uppgjörs tryggingasjóðs innstæðueigenda við erlenda aðila eftir bankahrunið sjö árum fyrr.

Einn liður sker sig hins vegar úr, en það eru framlög frá einstaklingum búsettum hér á landi til tengdra aðila erlendis. Sá liður hefur undanfarinn áratug farið úr því að hlaupa á ríflega milljarði í hverjum fjórðungi í að vera tæpir 14 ma.kr. að jafnaði í hverjum fjórðungi síðustu misserin. Hér er væntanlega að mestu um að ræða peningasendingar frá fólki sem hingað flyst til að vinna til ættingja í sínu upprunalandi. Árið 2015 voru innflytjendur þannig 8% mannfjöldans samkvæmt tölum Hagstofunnar en árið 2025 var hlutfallið komið í 18%. Alls voru innflytjendur ríflega 27 þúsund árið 2015 en í fyrra voru þeir tæplega 70 þúsund.

Þessi þróun er birtingarmynd þeirrar grundvallar breytingar sem orðið hefur á íslenskum vinnumarkaði og samfélagi þar sem fólksfjölgun hérlendis er að verulegu leyti borin uppi af aðflutningi fólks hingað til lands. Stærstur hluti þessa fjölda er hingað kominn í því skyni að bæta sinn hag og taka á sama tíma þátt í að skapa auknar útflutningstekjur ásamt því að manna umtalsverðan hluta starfa í greinum á borð við mannvirkjagerð og ýmsa innlenda þjónustu í bæði einkageira og hjá hinu opinbera.

Afgangur af frumþáttatekjum blendin blessun

Sá undirliður sem kom okkur einna helst ánægjulega á óvart að þessu sinni er hins vegar frumþáttatekjur, sem skiluðu afgangi annan fjórðunginn í röð. Að hluta er það reyndar blendin blessun þar sem rýr afkoma íslenskra álvera í erlendri eigu hefur trúlega talsverð áhrif. Álverð tók talsverða dýfu fyrr á árinu en hefur sótt í sig veðrið á ný upp á síðkastið. Það ættu að vera góðar fréttir fyrir viðskiptajöfnuðinn í heild þótt áhrifin af betri afkomu álvera á þennan tiltekna undirlið séu neikvæð.

Hallinn á fyrri árshelmingi ekki verulegt áhyggjuefni

Á fyrri helmingi ársins var viðskiptahalli alls 139 ma.kr. Til samanburðar var hallinn á fyrri hluta síðasta árs 73 ma.kr. og tvöfaldaðist því nánast viðskiptahalli á milli ára. Þar eru hins vegar áhrif gagnaverafjárfestingar mikil og má geta þess að í síðustu Peningamálum var það mat Seðlabankans að vöru- og þjónustujöfnuður yrði nálægt jafnvægi í ár ef gagnaverin væru tekin út fyrir sviga.

Við spáðum því í maí að viðskiptahalli myndi nema tæplega 100 ma.kr. á árinu 2025 í heild en að í kjölfarið myndi betra jafnvægi komast á utanríkisviðskipti. Sú spá virðist enn góð og gild þrátt fyrir mikinn halla á fyrri árshelmingi enda kemur þriðji fjórðungur ársins gjarnan sterkur inn hvað viðskiptajöfnuð varðar vegna háannar ferðaþjónustunnar. Þá er einnig útlit fyrir að hægari taktur fjárfestingar í gagnaverum muni endurspeglast í minni vöruskiptahalla á seinni helmingi þessa árs. Við höfum því ekki verulegar áhyggjur af því að varanlegur og verulegur viðskiptahalli sé að grafa um sig, þótt vissulega geti ávallt brugðið til beggja vona í þeim efnum.

Verulegar hreinar erlendar eignir eru styrkleikamerki

Seðlabankinn birti einnig í morgun tölur um erlenda stöðu þjóðarbúsins fram til júníloka í ár. Hrein staða við útlönd var jákvæð um 2.089 ma.kr. um mitt þetta ár, eða sem svarar til tæplega 44% af VLF. Hreina staðan rýrnaði um 91 ma.kr. (1,9% af VLF) á öðrum fjórðungi ársins, að mestu leyti vegna fjármögnunar viðskiptahallans þar sem erlendar skuldir uxu meira en erlendar eignir sem nam 95 ma.kr. Aftur eru hér á ferð sterk áhrif af fjárfestingum í gagnaverum, en þau eru að mestu í erlendri eigu. Líkt og álverin munu þau hins vegar þegar fram í sækir skila hreinum virðisauka inn í þjóðarbúið í formi tekna af orkusölu, vinnulauna, þjónustukaupa og opinberra gjalda svo nokkuð sé nefnt.

Sú vísa verður seint of oft kveðin hversu mikill bati hefur orðið á erlendri stöðu íslenska þjóðarbúsins undanfarinn áratug. Fram undir miðjan síðasta áratug hafði hreina erlenda staðan ávallt verið neikvæð svo langt aftur sem opinberar tölur ná. Það þýddi í raun að íslenska þjóðarbúið var með eins konar yfirdrátt gagnvart umheiminum og því upp á náð og miskunn erlendra lánardrottna komið varðandi það að koma í veg fyrir gjaldeyriskreppu vegna fjármagnsflótta. Sú áhætta raungerðist svo í kjölfar bankahrunsins 2008.

Þessa dagana er hins vegar hættan á gjaldeyriskreppu nánast engin þar sem innlendir aðilar hafa yfir ríkulegum eignum að ráða á móti erlendum skuldum. Þar munar ekki síst um gjaldeyrisforða Seðlabankans, sem nam 893 ma.kr. um mitt þetta ár, sem og erlendar eignir íslenskra lífeyrissjóða upp á 3.265 ma.kr. á sama tíma. Þessi breyting til batnaðar hefur svo að okkar mati haft veruleg jákvæð áhrif á gengisþróun krónu þar sem aukin trú á undirstöðum krónunnar er til þess fallin að draga úr sveiflum vegna skammtímaþróunar gjaldeyrisflæðis. Verði viðskiptahalli ekki viðvarandi ættu þessar stoðir krónunnar áfram að haldast traustar.