Eitt best geymda leyndarmál eldri kynslóða hér á landi eru sparimerki og sparimerkjagiftingar. Í tæpa fjóra áratugi, allt fram til ársins 1993, var fólk á aldrinum 16-25 ára skyldað til að spara hluta af launum sínum. Þetta fór þannig fram að launagreiðandinn greiddi 15% af launum út í svokölluðum sparkimerkjum sem fólk geymdi í þar til gerðum bókum, sparimerkjabókum.

Sparimerkin voru ekki alls ólík lífeyrissparnaði eins og við þekkjum hann í dag. Til að mynda voru þau háð þeim kvöðum að fólk gat ekki leyst þau út fyrr en við 26 ára aldur, þó voru nokkrar undantekningar á því – til að mynda gifting. Það var því ekki óalgengt að sjá smáauglýsingar í blöðum þar sem auglýst var eftir aðila í sparimerkjagiftingu:

„Er kannski svipað ástatt fyrir þér, unga mær. Þú færð ekki að leysa fjárhagsvandræðin öðruvísi en að gifta þig. Leggðu þá nafn þitt og símanúmer inn á augld. DV merkt „Beggja hagur 832“.“

Frá sjónarhóli nútímans hljómar það fjarstæðukennt að allt fram á tíunda áratug síðustu aldar hafi það þekkst hér á landi að fólk gifti sig til að geta leyst út skyldusparnað. Markmiðið með sparimerkjum var að ungt fólk ætti einhvern sparnað þegar kæmi að því að kaupa eða byggja sína fyrstu eign. Nú er öldin bókstaflega önnur og fólk er ekki lengur skikkað til að spara fyrir húsnæði. Öll þurfum við hins vegar þak yfir höfuðið og til að geta fjárfest í húsnæði þurfum við að leggja til hliðar.

Óhætt er að fullyrða að séreignarsparnaður sé í dag hagkvæmasta sparnaðarleiðin sem er í boði í þessum efnum. Til viðbótar við hefðbundinn lífeyrissparnað býðst fólki að leggja 2-4% af launum sínum í séreignarsparnað og fá að auki 2% mótframlag frá vinnuveitanda. Í raun má líta á það sem 2% launahækkun. Séreignarsparnaðinn er hægt að taka út við 60 ára aldur og erfist hann að fullu ef fólk fellur frá. Að auki getur fylgt séreignarsparnaði ákveðið skattalegt hagræði. Sá hluti tekna sem lagður er í séreignarsparnað dregst frá þeim tekjum sem viðkomandi þarf að greiða skatta af. Það er svo ekki fyrr en við útgreiðslu sem séreignarsparnaðurinn er skattlagður.

Þótt sparimerkin heyri nú sögunni til lifir hugsunin að baki þeim enn: Að veita fólki ákveðinn grunn þegar það stígur sín fyrstu skref á fasteignamarkaði. Til að mynda er hægt að ráðstafa séreignarsparnaði skattfrjálst inn á íbúðalán eða nýta sem útborgun við kaup á fyrstu fasteign. Það úrræði getur fólk nýtt sér samfellt yfir 10 ára tímabil. Þau sem þegar eiga fasteign geta einnig nýtt séreignarsparnaðinn skattfrjálst með því að greiða hann inn á fasteignalánið. Ennfremur getur fólk nýtt þennan sparnað skattfrjálst til kaupa á íbúðarhúsnæði til eigin nota.

Ólíkt sparimerkjunum skapa þessi úrræði sem betur fer ekki hvata til málamyndagjörninga líkt og sparimerkjagiftinga. Nýting séreignarsparnaðar við fasteignakaup hefur þó ýmsa kosti í för með sér. Til að mynda eru innborganir á lán meiri en ef eingöngu væru notaðar launatekjur, sem eru að fullu skattlagðar. Þannig verður eignamyndun hraðari þar sem höfuðstóll lánsins lækkar fyrr og vaxtakostnaður yfir lánstímann minnkar. Þegar sparnaðurinn er nýttur sem innborgun skapast jafnframt möguleiki á að kaupa fasteign fyrr en ella. Á þann hátt getur hver og einn lagt grunn að traustri framtíð og skapað svigrúm til að taka fjárhagslegar ákvarðanir, án sparimerkjagiftinga.

Greinin birtist í Morgunblaðinu 24. nóvember 2025.