Er Seðlabankinn að fást við þrískipt hagkerfi?

Þótt íbúðaverð hafi reynst drýgsti hækkunarvaldur vísitölu neysluverðs í apríl eru ástæður mikillar verðbólgu þó fleiri þessa dagana.


Seðlabankanum er nokkur vandi á höndum. Hagkerfið hefur undanfarið gengið í gegn um mikinn samdrátt og þrátt fyrir að landið sé tekið að rísa er staðan enn nokkuð tvísýn. Á sama tíma hefur verðbólga reynst talsvert þrálátari en vænst var. Í apríl var verðbólgutakturinn sá hraðasti í átta ár og verðbólga hefur verið yfir 4% efri viðmiðunarmörkum verðbólgumarkmiðs bankans frá áramótum. Verðbólguvæntingar hafa þokast upp og langtíma verðbólguálag á markaði hefur ekki verið lengra frá verðbólgumarkmiðinu í tvö ár. Seðlabankafólk hefur eðlilega lýst áhyggjum af ástandinu og minnt á að tæki og tól bankans til aukins aðhalds séu skammt undan ef ekki horfir til betri vegar fyrr en seinna. 

Þótt íbúðaverð hafi reynst drýgsti hækkunarvaldur vísitölu neysluverðs í apríl eru ástæður mikillar verðbólgu þó fleiri þessa dagana, enda mældist 12 mánaða verðbólga með og án húsnæðisliðar sú sama í mánuðinum. Af 4,6% núverandi verðbólgu má rekja 2,0 prósent til innfluttra vara, 0,9 prósent til húsnæðisliðar og innlendar vörur og þjónusta skýra hvor sínar 0,8 prósenturnar. Húsnæðisliðurinn skýrir því fimmtung verðbólgunnar undanfarna 12 mánuði. 

Hröð hækkun íbúðaverðs í síðustu mælingu Hagstofunnar lyfti hins vegar brúnum margra, enda virðist hann renna frekari stoðum undir þá útbreiddu skoðun að spenna fari vaxandi á íbúðamarkaði. Öfugt við ýmsa aðra þætti verðbólgunnar er íbúðamarkaðurinn auk heldur undir áhrifasviði Seðlabankans þar sem vextir og önnur umgjörð lánamarkaðar hafa mikil áhrif á þróun hans.

Sviðið sem Seðlabankinn horfir yfir má því kortleggja eitthvað á þessa leið: Eftir ár af kórónukreppu er atvinnuleysi mikið. Fyrirtæki og einyrkjar í stærstu útflutningsgreininni og tilteknum öðrum innlendum geirum á borð við sviðslistir hafa orðið fyrir miklum búsifjum og tekjutapi. Óvissa er enn mikil og fyrirtæki í þeim geirum sem betur standa virðast mörg hver munu fara fetið í fjárfestingum og auknum umsvifum þar til línur skýrast í efnahagsmálum. Til að mynda benda niðurstöður úr könnun SA meðal stærstu fyrirtækja landsins til þess að fjárfesting atvinnuveganna kunni að dragast saman í ár eftir allharðan samdrátt í fyrra.  

Á hinn bóginn er staða flestra heimila góðu heilli sterk um þessar mundir þótt það sé auðvitað lítil huggun þeim stóra hópi sem orðið hefur fyrir atvinnumissi og tekjutapi í kórónukreppunni. Sterk eignastaða þorra almennings, vaxandi kaupmáttur og hagstæð kjör íbúða­lána skýra væntanlega að miklu leyti hversu lífseig eftirspurn á íbúðamarkaði hefur verið á sama tíma og framboð nýrra eigna er að skreppa saman. Þá benda nýlegar kortaveltutölur til þess að neysluvilji landans sé umtalsverður og væntingar neytenda náðu þriggja ára hámarki í nýjustu mælingu Gallup. 

Í þriðja lagi má svo með hóflegri bjartsýni álykta að líkur fari batnandi á bjartari tíð fyrr en seinna í efnahagslífinu. Bólusetningar eru loks komnar á mikinn skrið bæði hérlendis og í viðskiptalöndum okkar. Kannanir á ferðavilja, leitnigögn úr leitarvélum og bókunarþróun hjá flugfélögum og innlendum ferðaþjónustuaðilum bendir allt til þess að spár um ört batnandi hag ferðaþjónustunnar á seinni helmingi ársins gætu vel gengið eftir. Þótt það séu afar góðar fréttir ef hagkerfið nær viðspyrnu þegar líður á árið gæti þörfin fyrir mikinn slaka í hagstjórninni minnkað fyrr fyrir vikið. Þar við bætist svo fyrrnefndur verðbólguþrýstingur sem þrengir að valkostum hagstjórnaraðila í núverandi stöðu. 

Það hlýtur að vera nærtækara að hægja á spurn á íbúðamarkaði að hluta með þjóðhagsvarúðartækjum á borð við þak á skuldsetningarhlutfall fremur en beita eingöngu vaxtatækinu til þess að kæla þann markað. 

Er gullni meðalvegurinn þriggja akreina? 

Samantekið má því segja að fyrir hagstjórnina væri heppilegt að tilteknir angar hagkerfisins, til að mynda íbúðamarkaður, byggju við meira aðhald af hálfu hagstjórnarinnar. Talsverður hluti til viðbótar, til að mynda flest heimili og hluti atvinnulífsins, gæti líklega haldið sínu striki þrátt fyrir að aðhaldið væri aukið hóflega. Sá hluti heimila og þeir geirar atvinnulífsins sem orðið hafa fyrir mestum skakkaföllum vegna faraldursins mega hins vegar illa við auknu aðhaldi peningamála á komandi fjórðungum meðan efnahagsbatinn er að skjóta rótum. Þessi mikla breidd í stöðu heimila og fyrirtækja er nokkurt einsdæmi í nútíma hagsögunni þar sem eitt hefur oftast yfir alla gengið í talsvert ríkari mæli. Verði aðhaldið aukið of hratt til að bregðast við verðbólguþrýstingi frá íbúðamarkaði og/eða vaxandi spurn þeirra heimila sem betur standa getur það valdið síðastnefnda hópnum hér að framan miklum erfiðleikum. Sé hins vegar beðið með aukið aðhald þar til ljóst er að síðastnefndi hópurinn er alfarið kominn fyrir vind getur eftirspurnarspenna og verðbólguþrýstingur hins vegar náð að grafa um sig í millitíðinni og farið að ógna hinum dýrmæta og tiltölulega nýfengna trúverðugleika verðbólgumarkmiðsins. 

Farsælasta lausnin á þessari snúnu stöðu er líklega að leitast við að laga aðhaldið að hverjum þessara þriggja hópa eftir því sem það er unnt. Til að mynda hlýtur að vera nærtækara að hægja á spurn á íbúðamarkaði að hluta með þjóðhagsvarúðartækjum á borð við þak á skuldsetningarhlutfall fremur en beita eingöngu vaxtatækinu til þess að kæla þann markað og þyngja þar með almennt róðurinn í hagkerfinu. Að sama skapi þyrfti að gæta að því að mótvægisaðgerðir hins opinbera dugi til þess að létta heimilum og fyrirtækjum sem orðið hafa fyrir barðinu á kórónu­kreppunni róðurinn þar til þau hafa sambærilega burði til að standa undir hærri vaxtakostnaði og þeir aðilar sem minna fundu fyrir kreppunni. Nýlega tilkynnt framlenging á aðgerðum ríkisstjórnarinnar og aðlögun sumra þeirra að þróun undanfarinna fjórðunga er þar jákvætt skref. Sjálfsagt er hægt að finna fleiri leiðir til þess að ná þessu markmiði. 

Stjórnvöldum hefur heilt yfir tekist vel upp við að fást við kórónukreppuna. Nú reynir á að treysta undirstöðurnar sem best fyrir komandi uppsveiflu fyrir alla innlenda aðila með hliðsjón af mjög misskiptum áhrifum kórónukreppunnar á hérlend heimili og fyrirtæki.

Greinin birtist fyrst í Markaðinum, fylgiriti Fréttablaðsins um fjármál og efnahagsmál

Höfundur


Jón Bjarki Bentsson


Aðalhagfræðingur

Hafa samband