Efni og innihald greina endurspegla ekki mat eða skoðanir Íslandsbanka heldur einungis þeirra aðila sem þær skrifa.

Rannsóknir hafa sýnt að ekki ná allir markmiðum sínum hvað lengd starfsævinnar varðar. Í raun eru niðurstöðurnar sem rannsóknir sýna áfall fyrir flesta. Þær bera það með sér að í upphafi skyldi endirinn skoða þar sem styttri tími gefst en margir ætluðu sér til að leggja fyrir vegna áranna eftir starfslok.

Ekki er ráð nema í tíma sé tekið

Fyrir þremur árum framkvæmdi ráðgjafarfyrirtækið McKinsey stóra rannsókn um ástæður þess að fólk hætti fyrr á vinnumarkaði en það hafði ætlað sér. Niðurstaðan var sú að um 40% úrtaksins hætta að vinna áður en það hafði reiknað með. Þetta er ógnvekjandi hátt hlutfall, tæplega helmingur fólks nær ekki að ljúka starfsævinni eins og það hafði óskað sér. En hvers vegna þurfi allt þetta fólk að hætta á vinnumarkaði fyrr en það ætlaði sér? Það sem rannsóknin sýndi er að 10% fólks hætti að vinna vegna þess að maki eða annar fjölskyldumeðlimur missti heilsuna og honum/henni þurfti að hjúkra; 45% var nauðbeygt að hætta þar sem því hafði verið sagt upp starfi; 45% hvarf af vinnumarkaði vegna eigin heilsubrests. Niðurstöðurnar sýna okkur svart á hvítu að ekki er ráð nema í tíma sé tekið. Fjármál heimilisins þarf að byrja að skipuleggja eins snemma á starfsævinni og nokkur kostur er.

Starfslok Íslendinga

Á Íslandi hafa verið gerðar kannanir meðal einstakra stétta hvað starfslok fólks varðar. Það hefur þó ekki verið kannað, svo undirritaður viti, hvort fólk hafi þurft að hverfa af vinnumarkaði fyrr en það ætlaði sér. Aðstæður hér ættu þó ekki að vera mjög ólíkar því sem gerist í USA þar sem McKinsey rannsóknin var framkvæmd. Íslendingar ætla sér að vinna langa starfsævi (hér og á eftir er horft til kannana sem íslensk fagfélög hafa framkvæmt). Þetta breyttist ekki í uppsveiflunni eins og margur hefur þó sjálfsagt talið.  Erlendis var á árunum 2004 - 2007 mikið í umræðunni breyttar áherslur fólks í þá átt að hætta snemma á vinnumarkaði, jafnvel vel áður en sextugu yrði náð. En ekki á Íslandi. Hér ætla flestir eða yfir 80% að vinna vel fram undir sjötug og margir lengur.  Hins vegar eru margir sem vilja ekki hverfa alveg af vinnumarkaði sé þess kostur. Þess í stað að eiga valkostinn að minnka við sig vinna, taka að sér verkefni eða vera til ráðgjafar. Þetta er eðlilegt þar sem þessi staða býður upp á tækifæri til að stýra álagi að einhverju leyti.

Land óvissunnar og óstöðugleikans

Í landi óvissunnar og óstöðugleika sem Ísland augljóslega er ætti fólk að setja sér markmið og stefnu til framtíðar svo það geri þó sitt til að lágmarka óvissu. Kannanir sýna einfaldlega að fæstir setja sér markmið um fjárhagslega stöðu við starfslok. Ef til vill er það vegna þess að eðlilega vonast flestir til þess að vera vel virkir á vinnumarkaði lengi vel og í þeirri stöðu eigi fjárhagsleg heilsa að vera orðin býsna góð vegna langs starfsaldurs. Starfsþrekið á að endast og og gjaldgengni á vinnumarkaði sömuleiðis. Hins vegar vitum við núna, með vísan til ofangreindrar rannsóknar og annarra, að þetta gengur aðeins upp fyrir röskan helming fólks.

Vinnum á óvissunni

Skynsamleg leið til að vinna á óvissunni er að „reikna sig afturábak" hvað tímann varðar. Við ættum að spyrja okkur hversu mikið við þurfum til ráðstöfunar á mánuði um það leyti þegar starfsævinni lýkur. Og þá ættum við að spyrja okkur hvernig við getum safnað þeim sjóði á meðan starfsævinni stendur. Við þurfum að reikna með einhverjum vaxtatekjum á sparnað okkar og verðtryggingu (að minnsta kosti meðan við Íslendingar búum við núverandi fyrirkomulag verðbólgu og verðtryggingar). Taflan hér á eftir sýnir þetta skref af skrefi. Spyrjum fyrst „hvað þarf ég til ráðstöfunar á mánuði til að starfslok mín eru möguleg?". Gefum okkur að svarið sé 250.000 kr, það er að segja að við teljum okkur þurfa 250.000 kr til ráðstöfunar í hverjum mánuði til að uppfylla þann lífsstíl sem við óskum.  Á ári gerir það 3.000.000 kr sem við þurfum til ráðstöfunar. Nú skulum við segja að við viljum stefna að því að lifa aðeins af verðbótum og vaxtatekjum höfuðstólsins sem við ætlum að hafa sparað í lok starfsævinnar. Gefum okkur að vextir og verðbætur verði samtals 10%. Þá þurfum við 30.000.000 kr til að ná 3.000.000 kr til ráðstöfunar á ári (sleppum í bili fjármagsntekjuskattinum til einföldunar). Flestir munu líklega vilja ganga á höfuðstólinn smátt og smátt. Nú er komið að því að telja árin sem við reiknum með að við eigum eftir á vinnumarkaði. Þetta eru árin sem við höfum til að leggja til hliðar og ná markmiðinu okkar; höfuðstólnum. Leiðin okkar eru þær sparnaðarleiðir við erum að nýta og getum nýtt okkur. Við horfum í því sambandi jafnframt til þess sem greitt er í lífeyrissjóð (sameign og séreign) og í annað sparnaðarform. Taflan að neðan sýnir þetta með einföldum hætti.

Verðmætasta eignin

Í bókinni Verðmætasta eignin eftir Gunnar Baldvinsson (2004) er að finna afar gagnlegar upplýsingar hvað þessa þætti varðar. Í samhengi textans hér að ofan skal bent á blaðsíður 73-81 og blaðsíðu 111. Þar er að finna yfirlit yfir nokkur sparnaðarform og dæmi um hvernig koma megi upp dágóðum sjóði með reglubundnum sparnaði. Töfluna sem er að finna á bls. 111 er hægt að nota til að álykta um hvað þarf að eiga í sjóði til að mæta ólíkum kröfum hvað ráðstöfunartekjur varðar.

Sparnaðarform

Sparnaðarformin geta verið ýmis. Almennt er skynsamlegt að reyna að spara með reglubundnum hætti. Mörg form bjóðast til slíks. Hins vegar geta aðstæður margra verið erfiðar í dag og reglubundinn sparnaður óraunhæfur vegna óreglulegra tekna eða óreglulegra útgjalda. En hvort heldur sem er, þarf að huga að því að leggja fyrir bæði til væntanlegrar neyslu í framtíð og vegna hárra afborgana af lánum. Vel flestir virðast nýta sér þann ávinning sem af því hlýst að leggja í viðbótarlífeyrissparnað. Margir leggja að auki í sjóð sem þeir kalla „Til að bregðast við áföllum sjóður", það er að segja til nota þegar fjárhagsleg eða heilsufarsleg áföll dynja yfir. Samkvæmt könnun einnrar stórrar starfsstéttar er fólk ekki almennt að leggja mikið til hliðar umfram í séreignarlífeyrissparnað, eða á milli 10.000 og 50.000 kr mánaðarlega. En safnast þegar saman kemur. Fyrirhyggja er skynsamleg, því eins og ofangreindar rannsóknir sýna okkur þá er tíminn til að leggja til hliðar styttri en við reiknum almennt með.