Tíminn er dýrmætur

Góðir hlutir gerast hægt og með því að sinna fjármálunum betur má spara í útgjöldum og hagnast á vöxtum. Almennt viljum við frekar neyta í dag en á morgun og við viljum ekki fresta neyslunni nema að fá umbun fyrir (t.d. vexti). Neysla í dag verður þá yfirleitt dýrari en neysla á morgun. Það er góð regla að bíða með að kaupa hluti þar til þú hefur fullvissað þig um að þig vanti hlutinn og að þú hafir efni a honum.

Tíminn hefur áhrif á neyslu

Vöruúrval hefur aldrei verið meira en nú og sama má segja um áreiti og gylliboð frá söluaðilum. Þrýstingur á neyslu eykst sífellt og áhersla er lögð á að stökkva á tilboðin strax. Ungt fólk á erfiðara með að standast freistingar en fullorðnir. Það vanmetur gjarnan virði þess að bíða með neyslu í dag svo hægt sé að neyta meira síðar. Tímavirðisskyn þeirra er lítt þroskað og það vita söluaðilar og framleiðendur varnings fyrir ungt fólk. Það er því mikilvægt fyrir foreldra að vera meðvitaða um af hverju ungt fólk hefur tilhneigingu til að eyða meira en fullorðnir.

Í grein í Newsweek frá 7. nóvember síðastliðnum segir að vísindamenn sjá marktækan mun á heila fólks sem sparar og þeirra sem neyta taumlaust. Taugasérfræðingar hafa skráð sparnaðar- og eyðslurásir heilans með slíkri nákvæmni að þeir geta fengið sumt fólk til að breyta hegðun sinni og spara miklu meira og eyða talsvert minna (á tilraunastofu en ekki á afgreiðslukassa í verslunum).¹

Það er þó ekki bara unga fólkið sem hættir til að fara illa með fé. Sumir sem eldri eru eiga líka erfitt með að skilja tímavirði peninga og er lágt menntunarstig gjarnan ein skýring þess. Rannsóknir sýna að langskólagengið fólk skilji betur virði þess að bíða með neyslu og það fer því betur með fjármuni sína. Það helst líka í hendur að þeir sem sjá virði í því að mennta sig í langan tíma, sjá líka virði í því að spara peninga í langan tíma.

Sem betur fer er hægt að hafa áhrif á sparnaðar- og eyðsluhvatir fólks með því að æfa þolinmæði og viljastyrk og með því að tileinka sér fræðsluefni um góða meðferð fjármuna. Í sumum tilfellum batnar hegðun fólks í fjármálum eftir því sem það eldist og þroskast almennt. Til að bæta hegðun í fjármálum enn meir, þá eru fjölmargir sérfræðingar sem hægt er að leita til hjá fjármálafyrirtækjum sem eru reiðubúnir að aðstoða fólk. Að auki má finna ýmsan fróðleik á vefsíðum þeirra og reglulega halda þau námskeið um fjármál fyrir almenning.

Tíminn hefur áhrif á sparnað

Við kunnum betur að meta tímann eftir því sem við eldumst. Í hugum margra unglinga er sparnaður til 20 ára heil eilífð og því finnst þeim síður eftirsóknarvert að spara til lengri tíma. Þegar við eldumst skiljum við betur gildi þess að byrja snemma að spara og við spyrjum okkur sjálf gjarnan af hverju við byrjuðum ekki fyrr. Tímavirðisskyn okkar þroskast og við skiljum sífellt betur ábatann af því að fresta neyslunni.

Tímavirði peninga

Kenningin um tímavirði peninga er hornsteinninn í fjármálafræðunum. Tíminn skiptir höfuðmáli þegar við viljum spara eða þegar við tökum lán. Því lengri tíma sem upphæð safnar vöxtum því hærri verður lokaupphæðin. Tíminn gerir það að verkum að við fáum vaxtavexti á innlán þar sem vextir eru reiknaðir eftir vaxtatímabilum. Eftir að einu vaxtatímabili er náð þá fáum við vexti ofan á höfuðstólinn. Á næsta tímabili reiknast vextir af bæði höfuðstól og þeim vöxtum sem við fengum á fyrra tímabilinu. Dæmi: Ef 100 kr. Eru lagðar inn á reikning með 10% ársvöxtum fáum við að einu ári liðnu 10 kr. í vexti. Að tveimur árum liðnum fáum við hins vegar 11 kr. í vexti því að höfuðstóllinn var orðinn 110 kr.

Tíminn dregur úr áhættu

Flestar sparnaðarleiðir fela í sér einhverskonar áhættu. Ein áhættusamasta sparnaðarleiðin er fjárfesting í hlutabréfum. Sveiflur á hlutabréfamörkuðum geta tímabundið orðið miklar en þær virðast minni ef langt tímabil er skoðað. Því er fólki oftast ráðlagt að líta á fjárfestingar í hlutabréfum sem langtímasparnað þar sem von er um góða ávöxtun á löngum tíma. Þó þarf að hafa í huga að þó að tíminn dragi úr áhættu á vel dreifðu eignasafni, þá gerir hann það að meðaltali. Ef þú skoðar hlutabréfavísitölur eins og t.d. S&P500 þá gefur hún mjög góða ávöxtun til lengri tíma litið. Þó eru sum fyrirtæki innan S&P500 sem gefa af sér lakari ávöxtun og önnur sem gefa af sér frábæra ávöxtun og allt þar á milli. Að meðaltali gefa þau að öllum líkindum ákjósanlega ávöxtun. Ef keypt hefðu verið hlutabréf eingöngu í þeim fyrirtækjum sem gáfu af sér lakari ávöxtun, þá er ekkert víst að áhættan minnki með tímanum þar sem það vantar fyrirtækin með góðu ávöxtunina til að bæta meðaltalið.

¹ STOP! YOU CAN'T AFFORD IT. Newsweek; 7. nóvember 2011, 158 bindi. 19/20 eintak, bls 50-54.