Setjum upp hagfræðigleraugun!

Þegar verð á geislaplötu sem þú hyggst kaupa hækkar, þá þarftu augljóslega að greiða meira fyrir hana. En hversvegna hækkar verðið? Er spurn eftir geislaplötum meiri en framboð á þeim? Eða var það vegna þess að hækkun varð á efninu sem geislaplata er búin til úr? Hækkaði verðið ef til vill vegna stríðsástands í landi langt í burtu? Til að geta svarað þessum spurningum er nauðsynlegt að skoða nánar nokkkur hugtök í þjóðhagfræði.

Hvað er þjóðhagfræði?

Segja má að þjóðhagfræði sé rannsókn og greining á því hvernig hagkerfi starfar. Hún er ólík rekstrarhagfræði, en þar er áherslan lögð á að skoða áhrif hegðunar fyrirtækja og einstaklinga og á hverju þau byggja efnahagslegar ákvarðanir sínar. Þjóðhagfræðin er að mörgu leyti flókin og áhrifaþættir eru margir. Rannsókn og greining þessara þátta byggir á skoðun á ýmsum mælikvörðum sem gefa dýpri sýn inn í hagkerfi og gefur vísbendingar um hversu heilbrigt það er. Með hjálp þjóðhagfræðinnar reyna hagfræðingar að spá fyrir um efnahagslegar aðstæður með það að markmiði að aðstoða neytendur, fyrirtæki og stjórnvöld við að taka betri ákvarðanir sem tengjast efnahagsmálum.

• Neytendur vilja vita hversu auðvelt er að fá vinnu, hve mikið vörur og þjónusta kosta á viðkomandi markaði og hve háir vextir eru á ýmsum tegundum lána
• Fyrirtæki nota þjóðhagfræðina sem greiningartæki til að meta hvort spurn sé á viðkomandi markaði til að hægt sé að auka framleiðslu á vöru eða þjónustu. Munu neytendur hafa nóg fé á milli handanna til að kaupa vöruna eða mun hún rykfalla í hillum sölustaða?
• Stjórnvöld notfæra sér þjóðhagfræði þegar þau áætla um útgjöld sín, leggja á skatta, ákveða vaxtastig og þegar þau taka ýmsar fleiri stefnumarkandi ákvarðanir

Rannsókn og greining á þjóðhagfræðinni fjallar að miklu um samband þriggja stærða í efnahagslífi þjóðar: Þjóðarframleiðslu (gross domestic product; GDP), atvinnuleysi og verðbólgustig. Skoðum aðeins nánar þessi hugtök.

Þjóðarframleiðsla (GDP)

Framleiðsla er eitt af mikilvægustu hugtökum þjóðhagfræðinnar. Með henni er átt við heildarmagn vöru og þjónustu sem þjóð framleiðir, á máli hagfræðinnar oft kölluð GDP. Segja má að þessi tala sé ljósmynd af efnahagi þjóðar á ákveðnu tímabili. Þegar hagfræðingar tala um GDP þá taka þeir oft inn í myndina þjóðarframleiðslu á raunvirði, en hún tekur einnig tillit til verðbólgu á hverjum tíma. Þjóðarframleiðsla að nafnvirði endurspeglar hins vegar eingöngu breytingar á verði vara og þjónustu. Ef verðbólga eykst frá ári til árs þá er þjóðarframleiðsla að nafnvirði hærri, þannig að ekki er þá endilega um að ræða meiri framleiðslu, heldur eingöngu hækkun á verði.

Einn helsti galli GDP mælikvarðans er að upplýsingum um hann er safnað eftir að tímabilið sem til skoðunar er er liðið, þannig að GDP dagsins í dag er í raun áætluð stærð byggð á sögulegum gögnum sem og áætlun um framtíðina. Engu að síður gefur GDP mælikvarðinn mjög mikilvæga sýn inn í þjóðhagfræðilega greiningu. Hagfræðingar og fjárfestar geta á hverjum tíma borið saman mismunandi tímabil og þannig greint ýmsa þróun í hagkerfinu, t.a.m. hagvöxt og kreppu. Þessar upplýsingar nýta þessir aðilar síðan til að spá fyrir um efnahagslega framtíð þjóða og hvort hin ýmsu hagkerfi verði sterkari eða veikari. Þó er mikilvægt að hafa í huga að þegar verið er að spá fyrir um hegðun neytenda og þar af leiðandi um efnahag þjóðar getur ýmislegt brugðist og spár rætast alls ekki alltaf.

Atvinnuleysi

Tölur um atvinnuleysi gefa til kynna hve margir eru án atvinnu, sem á annað borð geta unnið. Hagfræðingar eru sammála um að þegar efnahagur þjóðar hefur séð hagvöxt frá einum tíma til annars, þá reynist atvinnuleysi oft vera lágt. Þetta gerist vegna þess að með hækkun á þjóðarframleiðslu (GDP) þarf fleiri starfskrafta til að sinna þessari auknu framleiðslu á vörum og þjónustu.

Verðbólga

Þriðji lykilþátturinn í þjóðhagfræðinni sem hagfræðingar horfa til er verðbólga. Verðbólga er einfaldlega hækkun sem verður á vörum og þjónustu í þjóðfélagi á ákveðnu tímabili. Hún er greind með því að skoða vísitölu neysluverðs, en vísitalan er í raun samansafn verðbreytinga á fyrirfram ákveðnum flokkum vöru og þjónustu sem almenningur neytir. Þessi vísitala er mæld mánaðalega en algengast er að hún sé kynnt á ársgrundvelli.

Eftirspurn

Nauðsynlegt er einnig að minnast á hugtakið um eftirspurn. Eftirspurn ákvarðar áhuga á vöru og þjónustu. Ef spurn eftir ákveðinni vöru eykst, þá minnkar framboð á vörunni. Þetta gerist vegna þess minna verður til af vörunni þar sem fleiri kaupa hana. Að sama skapi ef framleitt er meira af vörunni sem síðan ekki selst á öfugt samband við, þ.e. framboð eykst og eftirspurn dregst saman. Eftirspurn neytenda, stjórnvalda og munur á innflutningi og útflutningi í þjóðfélagi ákvarðar þetta umrædda framleiðslustig. Eftirspurn ein og sér getur þó ekki ákvarðað hve mikið er framleitt. Þó neytendur hafi áhuga á vörunni er ekki sjálfgefið að þeir hafi efni á henni. Til að meta þessa raunverulegu spurn eftir vörunni verður að taka tillit til ráðstöfunartekna neytenda. Það eru þeir peningar sem neytendur hafa til ráðstöfunar þegar búið er að draga skatta frá launum þeirra.

Niðurstaðan skiptir mestu

Það skiptir alla í þjóðfélagi miklu máli hvernig efnahagslífið þróast og þessar þrjár ofantaldar lykilbreytur, þjóðarframleiðsla (GDP), atvinnuleysi og verðbólga, eru mikilvægar til greiningar á stöðu mála á hverjum tíma. Þó má segja að á endanum að það séu neytendur sem marka stefnuna um þróun efnahagslífsins, ásamt stjórnvöldum á hverjum tíma.