Þversagnir við dreifingu á áhættu

Flestir sem hafa fylgst með umræðu um fjárfestingar hafa heyrt þá speki að dreifa eigi áhættu. Almennt er dreifingin sett upp í formi pýramída þar sem að fjárfestingar með minnstu áhættuna eru grunnurinn að fjárfestingasafni fólks; síðan er minna fé lagt í fjárfestingar með meiri áhættu.

Mynd 1.

Þessi nálgun er almennt rétt nálgun. Stundum þarf þó að kafa aðeins dýpra til að fullvissa sig um að áhættan (eða minnkun á áhættu) sé í raun sú sem verið er að sækjast eftir þegar verið er að varðveita sparnað. Einnig geta þversagnir átt sér stað við slíkar dreifingar, sérstaklega þegar leitast er við að takmarka áhættu og draga úr kaupum í efri hluta píramýdans.

Hér verður bent á nokkur dæmi sem rétt er að hafa í huga við dreifingu áhættu.

Skuldabréf

Ein af algengustu mistökum fjárfesta er að fjárfesta stærstan hluta eignasafns síns í verðbréfum í eigin landi. Með þessu er landfræðilegri áhættu ekki dreift, eitthvað sem er auðvelt að gera svo lengi sem gjaldeyrishöft eru ekki ríkjandi. Það þarf að fara varlega í fullyrðingar; en mín reynsla er að Íslendingar hafi lítið dreift sinni áhættu í skuldabréfum með tilliti til landsvæða. Góð rök hafa verið til staðar um að hafa flest öll skuldabréf í íslenskri mynt, þau helstu eru:

1. Fjárfestir þekkir aðstæður best á eigið heimasvæði. Almennt er það betra en tilfelli geta átt sér stað þar sem að glögg gestsaugu meta aðstæður betur.
2. Ekki að hafa áhyggjur af sveiflum gagnvart öðrum myntum. Þetta á reyndar við um allar fjárfestingar í erlendum myntum. Þó svo að skuldabréf veiti örugga ávöxtun þá minnkar styrking krónunnar virði þeirra, til styttri tíma í það minnsta.
3. Íslensk skuldabréf veittu lengi vel meðal bestu (ef ekki bestu) raunávöxtun sem völ er á í heiminum. Hér er verið að miða við ávöxtun erlendra skuldabréfum sem talin eru bera sambærilega áhættu.

Á móti kemur að áhættuálag á íslenskum skuldabréfum, meira að segja ríkistryggðum bréfum, er töluvert mikið í dag. Hefði ríkið ekki ráðið við skuldabindingar sínar í kjölfar Hrunsins þá hefði höggið í sparnaði og lífeyri Íslendinga verið miklu meira en varð í raun. Nýlegt dæmi um að ekki hafi unnist eins vel úr slíkum málum er Argentína, en íbúar þess lands töpuðu margir hverjir stórum hluta sparnaðar sína á sama tíma og landið varð efnahagslegri kreppu að bráð fyrir rúmum áratug síðan.

Einnig gerist það að innlendur gjaldmiðill styrkist almennt þegar að vel gengur en þegar að efnahagslífið dregst saman veikist gjaldmiðillinn. Þetta þekkjum við Íslendingar allt of vel. Því er það svo að þegar að efnahagurinn verður fyrir búsefjum þá felst ákveðin vörn í því að eiga hluta grunnsins í erlendri mynt sem eykst þá í innlendri mynt talið. Gott dæmi um þetta væru bandarísk skuldabréf. Þegar að þensla á Íslandi var ríkjandi styrktist krónan og kostaði dollarinn um tíma tæplega 60 krónur. Í núverandi þrengingum fást aftur á móti rúmar 120 krónur fyrir hvern dollar, sem þýðir að fjárfestir hefði tvöfaldað virði grunns síns í pýramídanum sem fjárfestur var í dollurum. Þetta er ekki ósvipað því að kaupa tryggingu fyrir slæmu veðri, erlend verðbréf falla í virði þegar að vel gengur hérlendis vegna veikingu krónunnar en aukast í virði þegar að á móti blæs.

Laust fjármagn

Það er oft vanmetið hversu mikilvægt er að eiga laust fjármagn. Slíkt er reyndar sjaldan jafn mikið vanmetið einmitt þegar mest reynir á. Á slíkum stundum heyrist oft á ensku „Cash is King," sem þýðir að laust fé stjórni mestu. Hér eru 3 góð rök fyrir því að eiga laust fé og einnig af hverju meðhöndla þurfi slíkt þó með varúð.

1. Farið verður lauslega yfir það seinna í þessari grein en virði lausafjár sveiflast almennt í öfuga átt við virði hlutabréfa og skuldabréfa. Þetta er lykilatriði sem margir vanmeta.
2. Þó svo að almennt sé talað um langtímafjárfestingar þá gerast oft í millitíðinni óvænt atvik sem krefjast peningaútláta. Eigi slíkt sér stað þegar að kreppa ríkir, eða sökum kreppu, þá þarf að selja skuldabréf eða hlutabréf á versta tíma.
3. Í framhaldi af þeim rökum sem fram kom í lið 2. þá myndast oft vænleg kauptækifæri þegar að kreppa skellur á. Ef ekki er nauðsynlegt að selja eignir á þeim tímapunkti þá er að sama skapi gott að eiga laust fé til að fjárfesta í langtímaeignum.

Gæta þarf þó að laust fé sé virkilega öruggt. Sú mýta að bankainnstæður og peningabréf séu örugg mun vart ná fótfestu á Íslandi í náinni framtíð.

Hlutabréf

Eftir Kreppuna miklu voru margir sem sóru að eignast aldrei hlutabréf aftur og stóðu við það. Þó er það þannig að hlutabréf til lengri tíma veita svipaða ávöxtun og skuldabréf. Einnig er það þannig að með því að hafa hluta fjárfestingarsafns í hlutabréfum þá minnka sveiflur í ávöxtun, í stað þess að aukast eins og ætla má.

Einnig er vert að benda á að stundum er rétt að eiga eitthvað af áhættusömum hlutabréfum, eins og fjárfestingar pýramídinn gefur til kynna, ekki einungis til að fá hærri ávöxtun (aukin ávöxtun sem ég tel að sé ofmetin) heldur einnig til að minnka sveiflur í ávöxtun. Nýlegt dæmi er gengi hlutabréfa í tæknigeiranum samanborið við gengi bréfa í bankageiranum. Þeir fjárfestar sem einskorðuðu sig við hlutabréf í bankageiranum, með þeim rökum að þau væru svo örugg, brenndu sig eins og frægt er illilega haustið 2008, þegar að mörg slík bréfu urðu verðlaus. Á sama tíma hefur gengi bréfa í fyrirtækjum í áhættusömum rekstri, eins og Apple, Google og amazon.com, hækkað töluvert. Því ber að hafa það í huga að þó svo að meginþungi fjárfestinga eigi að vera í áhættulitlum verðbréfum þá er oft minni áhætta, þversagnarkennt sem það má vera, með því að bæta við örlitlum hluta í verðbréfum sem bera meiri áhættu.

Rétt eins og með dreifingu skuldabréfa þá hefur fólk tilhneigingu til að fjárfesta of mikið í hlutabréfum sem starfa í eigið landssvæði. Það sem meira er, fólk leggur oft á tíðum of mikið af sparnaði sínum í þeim fyrirtækjum sem það starfar í. Þó svo að það sé í lagi að hluti launakjara tengist velgegni fyrirtækis (ég tel að gengi hlutabréfa sé slakur mælikvarði) þá eru það stórkostleg mistök að leggja stærstan hluta sparnaðar í eigið fyrirtæki. Nýleg dæmi um slíkt eru starfsmenn íslensku bankanna og Enron.

Samspil á þróun fjárfestinga

Eins og tæpt var að ofan þá sveiflast gengi hlutabréfa og skuldabréfa oft með svipuðum hætti til lengri tíma. Til skemmri tíma felst þó oft ákveðin vörn gegn óhóflegum sveiflum þegar að hluti safnsins er í hlutabréfum og hluti í skuldabréfum því almennt þegar að kreppir að hækkar gengi tryggra skuldabréfa og gengi hlutabréfa fellur. Þessu er öfugt farið þegar að efnahagurinn fer aftur á flug. Til lengri tíma skiptir þróun vaxtastigs aftur á móti miklu máli. Þegar að vextir lækka þá eykst virði skuldabréfa og hlutabréfa. Þessi þróun átti sér stað árin 1981-1999 í Bandaríkjunum þegar að vaxtastig lækkaði hægt og bítandi og virði hlutabréfa tífaldaðist. Þegar að vextir aftur á móti hækka fellur virði hlutabréfa og skuldabréfa oft töluvert. Þekkt dæmi aftur í Bandaríkjunum eru árin 1965-1981 þegar að virði hlutabréfa stóð í stað vegna hærri vaxtastigs.

Því er það almennt góð regla að eiga hluta fjárfestinga í lausu fé því ef að vaxtastig eykst þá eykst ávöxtun slíks sparnaðar jafnt og þétt. Dregur það úr því hugsanlega tapi sem hækkandi vextir valda í hluta- og skuldabréfasöfnum.

Fólk sem fylgir þessum reglum í fjárfestingum nær sjaldan ævintýralegri góðri ávöxtun og eru oft á hliðarlínunum þegar að mikil „gleði" ríkir á verðbréfamörkuðum. Slíkt getur verið erfitt þegar að áhættusamari fjárfestar fjalla stöðugt um velgegni sína á öllum stundum. Ef þú vilt hins vegar fyrst og fremst jafna ávöxtun á bæði góðum sem slæmum tímabilum þá er rétt að veita þessum atriðum jafnan töluverðan gaum.

Mynd 1.

Innlendur gjaldmiðill styrkist almennt þegar að vel gengur en þegar að efnahagslífið dregst saman veikist gjaldmiðillinn. Gott dæmi um þetta eru bandarísk skuldabréf. Þegar að þensla á Íslandi var ríkjandi styrktist krónan og kostaði dollarinn um tíma tæplega 60 krónur. Í núverandi þrengingum fást aftur á móti rúmar 120 krónur fyrir hvern dollar, sem þýðir að fjárfestir hefði tvöfaldað virði grunns síns í pýramídanum sem fjárfestur var í dollurum. Þetta er ekki ósvipað því að kaupa tryggingu fyrir slæmu veðri, erlend verðbréf falla í virði þegar að vel gengur hérlendis vegna veikingu krónunnar en aukast í virði þegar að á móti blæs.